Written by
- Zalianthanga
Tahan

KUT ROPUI - CHAPCHAR KUT

Chapchar Kût hi Mizote kût ropui ber a ni. Mizote hian kûtpui pathum kan nei a, chungte chu–Chapchar Kût, Mim Kût leh Páwl Kût a ni. Chapchar Kût hi hlimna nia hman a ni ṭhin a, lo vah zawh Ṭau thla (March) awllen lai hunah hman ṭhin a ni. Mim Kût hi mitthi puala kût hman ṭhin a ni a, August thlaah emaw, September thlaah emawah an hmang ṭhin. Pawl Kût erawh chu páwl tlak fihlim vela hman a ni ṭhin. Tun tum atan chuan Chapchar Kût chanchin tlangpui chauh hi khalh fal kan tum a ni.

Chapchar Kût hi lo vah âwllên lai, March thla tawpah emaw April thla tir lamah emawah an hmang deuh ber ṭhin a. Mizo kût zingah chuan an uar ber leh hman hun chhung rei ber a ni. Vahchap (lo atan thing leh nau sah thluk) pho ro (châr) lai huna hman ṭhin a nih avangin Chapchar Kût tih hming hi a pu ta a ni.

A lo chhuah dan hi an sawi dan chuan, Chin state-a Mizote an awm laiin kum khat chu tlangvalho leh lal upate chu chap nghah chàr laiin an ramchhuak a, kutbéngin an haw a ni awm e. Chuta an hlawhchham haw hrilhhai tihngaihna hre lo chu lal upate chuan, “Vala te u, zahfâkah lu em va chhum suh, hah zu kan zu ngei tur a ni,” an ti ta a. Tichuan, nula leh tlangval dangte sawm khawmin an chên ta a, ram chhuak an hlawhtlin ṭum ai mahin an hlimna an tawng sang zawk mah a. Chutia an chenho lai chuan lu kai deuh chintena nam deuh chhelh chawlha an lâm vir vel chu naupang hovin chilthli tla lek lekin an lo en ni fa hmiang, upate chuan, “Min en chuan zu chawi rawh u,” an ti a. Naupangho chuan zu an chawi a, chutia inkaihkuahho chu an intulh bawrh bawrh a, a pui a nawiin he kût rau hian a fan chhuak ta a ni. Heta ṭang hian Mizo lâm pui ber ‘Chai’ a lo chhuah phah nghe nghe.

He kût a lo thlen hma hian nasa fein an ur lawk mup mup ṭhin a. Val upate leh tlangvalte’n ram pilrilah kût sa pelin an ramchhuak a, buh leh bâl thar hlim hnianghnara ei leh bar a haw vanglai a nih avangin a khawnâwtin an lo inpuahchah a. Naupangte’n zu lawm an khawn bawk a, tumah an râlbâng lo a ni ber mai. Kût a lo thlen chuan, ‘Lusei vawk talh ni,’ tiin tlang an au va, a ni hnihnaah Ralte ni an au leh a,

Kutpui kan ur khuangruah chiar nghian e,

Chappui rawh lovin a ṭul ngai lo,

Chappui rawh lovin a ṭul ngai lo,

Ka chung chhawrthla a vanglai lo maw.

(Suaitlanga kawlni lal lai/ Ca 1450 CE-Ca 1700 CE) tiin.

Zan a lo thlen chuan nulain an puan thûlkhung an bih chhuak a, vakiria an khim a, lal hlau lo ṭhite dahin ṭhival, ṭhifen leh ṭhihnâ te an awrh chhuak a. Tlangvalho lah nalh mangkhengin an inchei a, ṭhihna fang an rawn beh chhuak fur hlawm a ni. Tuallaiah hmeichhia leh mipa inkar thlakin an ding kual a, mipain hmeichhe koki-ah an kuah a, hmeichhiain mipa kâwng hnung lamah an kuah ve thung a. A laiah khuangpui leh seki tumtu an awm bawk. Khuangpuin chai a la a, seki tumin hla a hril thung. Naupangin chaiho zu an lo tulh a, tlaivara chai tur an ni a, chu chu an ziak loh dan neih sa a ni. An tlaivar loh chuan zan danga an chai ve a thiang tawh lo. A zan thumnaah ‘kût zan’ tiin mahni lu lama chai a ni a, zan linaah ’zupui ni’ tiin an lam nileng zak a. Zan nganaah ‘zuthing chawi’ an tih kût tana zu khawl sa chu in zawh ngei ngei tur a ni. Zan ruknaah ‘ei puar awm ni’ an ti a, ‘ni hrilh’ an tih bawk chu khaw pumin awm ni an kham ṭhin.

Mizo nawlpuiina Mizoram an luh kum CE 1700 hnu lamah khan Chawngtui leh Ruallung khuaah Chapchar Kût an hman ṭumin an chen rei hle a ni ang; vakiin buh vui khuaah an pu vú vú chu an hmu a, khua an hai tih an hre chauh va, thlawhhma pawh nei ta lo chuan an khua an ṭeh phah ta a ni. Hei hi Chapchar Kût hman rei bera sawi a la ni awm e.

Mizoramah chuan chiang fek fawka Chapchar Kût hman kum chu kum 1961 kha a ni a; kum 1962-ah Synod agenda telh a nih kum khan boruak a la awm vak lem lo. Kum 1963 Synod-ah chuan, ‘Pi pu nun hlui kan duh tawk lote chawk thar leh theia din thar leh chu Kristiante tih tur a ni lo ve kan ti’ tih thu an rel a. Mahse, hman zui tho a ni a, kum 1966 Feb. ni 25 khan Chapchar Kût chu a tuk lawkah ram buaiin a rawn nan chin tak avangin hman zui a ni ta lo. Hun a inher zel a, kum 1972 khan Mizo Zirlai Pawl General Conference chuan Chapchar Kut chu tharthawh lehin a huhova hman zai an rel a, kum 1973-ah chuan Aizawl Lammual hman a ni. Hemi kum aṭang hi chuan hman chhoh zel a ni a, hnam lâm chi hrang hrang leh zai thiamte sawmin hun hman a ni ṭhin.

Kawlphai Zo fate awmnaah ve thungah chuan, Tahan hi a hmunpui ber a nihna angin kum 1965 khan Lushai Day tia hman ṭhin a ni a, Lushai Day chu kum 1973 khan ‘Chapchar Kut’ tia thlakin hman ṭhin a ni. Kum 1973-1986 thleng kha chuan Tahan Primary School no. 6 field-ah kum tin khel lovin hman a ni ṭhin a, kum 1986 hnuah khan eng emaw rokawlhna avangin tihtawp a ni.

Chapchar Kûtah hian hnam lâm chi hrang hrang, inchai, inbuan, thirtiang khawh, thu inziaksiak, etc. buatsaih ṭhin a ni a, zanah phei chuan Zodi Music Band-te’n mi a awi deuh ber ṭhin. Kum 2004 hnuah khawtlangah harsatna avangin hman zui a ni ta lo. Chutia Chapchar Kût chawlh lailawk ni ta vang vang chu ngai ngam lovin Tahana hnam puipate huaihawtna kaltlangin Tahan Mizo Kristian pawlte nen ṭangkawpin April 23, 2006 khan EFCM Jubilee Hall-ah Chapchar Kût chu hman ṭan leh a ni a. Tun hma ang bawkin hnam lâm chi hrang hrang–Cheraw, Chheihlam, Khuallam, Darlam, Sarlam, Pangparlam, Zawlkhaw sir, Zotlangsang, Kan Zotlang ram nuam, bakah fashion show, lung den, volleyball, thirtiang khawh, hnam hmanrua pho chhuah, mâwl lai aṭanga tun dinhmun thlenga nun zia (traditional) pho lante entir a ni. Fiamthu thianghlim, leh zai thiamte’n min awi tlei reng bawk a, hluttu an ṭhahnem hle.

Chapchar Kût hi hun hmasa lamah khan sakhaw thil nen inkungkaih lo hiala ngaih a ni ṭhin a, vawiin thleng hian chu dinhmun chuan hmun a la luah thuk hle. Sakaw tam zawkte kan thlirin, an sakhuana leh hnam nun hi a inzawm tlat zel a, keini Mizo Kristiante hi chuan kan hnam nunphung, puithuna leh lâm chi hrang hrang (entir nan Cheraw)-te hi biak inah leh sakhaw thil tihnaah seng luh kan la serh tlat a. Zosapte rilru put hmanga min barh luihna hi hnâwl ngam tawh a, Isua hi Mizo hnam thuam inbelhtir a, chingal leh saum rim nam a, kan Zo nun leh Kristian nun hi kal za thei tawh se, a hun tawh hle a ni, Chapchar Kût hmangin. 

- Zalianthanga, Tahan