Lex talionis
Thuthlung Hluia Hebrai ho dan langsar ber pawl chu ‘Mit aia mit, ha aia ha, kut aia kut, ke aia ke’ tih Exodus 21:24 thu hi a ni a; helai thu hi kan hre vek awm e. Rom ho rorelna ṭawngkamin ‘Lex talionis’ tiin an sawi ṭhin a, mi pahnih inkar thubuaiah an hmang ṭhin a ni. Helai thu hmang hian vawiin khawvel milin kan thiam tawk beitham tak hmangin Pathian thu zir kan tum dawn a ni.
Mit aia mit
He thupek rorum tak mai hi Thuthlung Hlui hunah Pathianin Israel fate hnenah Mosia kaltlanga a pek a ni a. Hetiang thupek hi Mesopotamia-ho dan Hammurabi-ah te, Sumerian-ho dan Lipit – Isthar an tihah te pawh hmuh tur a awm a. He dan hian tum reng vanga tualthahna chuan a ziak ang ngau ngau hian hman a nih thu Number 35:16-21 ah kan hmu. Leviticus 24:17-23-ah he lai thu zûlzui hi kan hmu leh a; ESV Global Study Bible-in a hrilhfiah dan chuan – kan thil tih sual phu tawka hremna lekkawh tur a ni a, mimal phuba lakna leh mahni kut zâla tih tur ni loin, rorelna hmaa dan lekkawh dan tur chungchang a sawina a ni. He dan rorum tak hi a nihna ang tak hian engkimah hman tur tihna a ni lo a, Israel fate pawh khan a ziak ang ngau ngau hi chuan an hmang zui vek lo niin mi thiamte chuan an sawi.
Lal Isua’n engtin nge a tih?
He dan rorum tak hi Chanchin Ṭha Matthaia ziak 5:38-42-ah Lal Isua’n tlang chunga thu a sawinaah khan a sawi lang a. Misualte dodal lo tur leh tlawmna hmanga hneh turin Lal Isua hian min zirtir tih kan hmu. Helai thu Lal Isua’n a sawi awmzia ber chu – mi dangte tana nun a ni. Mi dangte ngaihsak leh ṭanpui duhna rilru pu tur te, Pathian kan rinna chu kan nuna lang chhuak tura min zirtirna leh min mamawhtute mamawh bak pawh inhuam tura min zirtirna leh fuihna thu a ni. Tin, phuba lak hrim hrim hi Lal Isua’n a phal lo a, Pathian pawhin a kuta dah turin thu min pe tih kan hre awm e (Deuteronomy 32:35). Lal Isua hnung zuitu kan nihna hmangin mi dang, mi sual leh mi ṭha lo zawkte chu kan thiltih leh kan nun hmanga hneh turin Lal Isua hian min duh a, Pathian khawngaihna thukzia tarlang turin min duh a ni tiin kan sawi thei ang.
Phuba lakna ropui ber chu ngaihdamna
Thuthlung Hlui huna dan rorum tak leh hremna khawng tak chu mihringin a tlin lo a; Lal Isua Krista khawngaihna leh ngaihdamna tel lo chuan mihring tan chatuan nunna chu chan theih a nih tawh loh avangin, Isua ngei pawhin chutianga nung tur chuan keini amah zuitute hi min zirtir a. ‘Lex talionis’ chu khawngaihna leh ngaihdamna hmanga mi dangte chunga kan rilru leh ngaihtuahna pawh thlak danglam turin min zirtir a ni.
Chuvangin, kan chunga thil tisualtu te, mi dang sualna leh mualphonate pawh khawngaihna leh ngaihdamna rilru pua anmahni siam ṭha tur leh an tana nung zawk tur kan nihna hi i hre chiang nawn ang u. Keini ngei pawh mualpho thei, kan sualna avanga hremna tawk thei leh tawk mek pawh kan ni ngei ang. Lal Isua khawngaihna leh ngaihdamna, kan mihringpuite chunga lo lang chhuak chu lawm taka pawma sim tura nun hi kan bat leh kan mawhphurhna a ni bawk.
Social media leh kan ṭawngkam
Social media hi sawifiah leh chuan ngai tawh lo khawpin vawiinah chuan kan nunpui a, kan mutpui a, kan thawhpui bawk. Chutah chuan mi zawng zawngin kan rilru leh kan ngaihtuahna te, kan thil vei zawng leh mi chanchin te kan sawi thei a, a ṭangkai hle. Chutih rual chuan, tute emaw chuan mualphona vàwrtawp kan tawk a; kan ngaihvenin kan sawisel zui luai luai a. Hmeichhia aiin mipa hi kan ṭawng thei zawk emaw tih turin mi chanchin ṭha lo sawiin kan chêksawlh zui nasa thei hle. Kan phu tawk hremna leh kan sualna mil tawka hrem tur hi ni ta ila, social media lama mualpho kher loa kan sualna tam tak hi thihpui tlak khawp sualna a ni.
Hemi kawngah hian Mizo kan nih ang leh Lal Isua zuitu Kristian kan nihna angin, phuba la mai loa ngaihdamna leh hmangaihna nena mi dangte siam ṭha tur leh pui tura hma lak hi kan bat leh kan mawhphurhna zawk a ni tih kan hriat chian nawn hi a ṭul tak zet. An mualpho tawh a, hremna chu an dam chhungin an tuar tawh dawn. Keini hian chu an mualphona leh hrehawm tawrhna zawng zawngte hliah khuha kan ṭawngkam leh kan nun hmanga Lal Isua hnena hruai thlen hi kan mawhphurhna lian tak a ni tih hria ang u.
Ngaihdamna hi sual tih phalna a ni lo
Thuthlung Hlui dana lunga den hlum nghal tur hmeichhe uire lai mek chu Lal Isua hnenah hruai a nih thu kan hmu a (Johana 8); Lal Isua’n engtin nge a tih dawn tih chu sakhaw hruaitu, dan lam mite leh mipuite chuan hre châkin an thlir ṭhup tih kan hmu. Lal Isua chuan uirenu a ngaihdam dawn khan a thuneihna a hmang nghal ngawt lo a; uirena sual chunga phuba la tlak khawpa mi fel a zawn hnuah tu mahin an tlin loh avangin an kal bo zo tih kan hmu. Chutianga uirenu dêng hlum tlak khawpa mi fel an awm loh hnuah Isua pawh khan a ngaidam a; mahse, chutah chuan a tawp mai lo. Ngaihdamna chuan simna a keng tel a, thil sual ti nawn tawh lo tura mawhphurhna leh thupekin a zui tih kan hmu.
Keini pawh kan sualna avanga khawngaihna leh ngaihdamna kan chan hian sim tura phût kan ni a, kan tih tur a ni bawk. Simna tel loa ngaihdamna changchawia suala kan awm reng a nih chuan a tawpah tisa leh thlaraua thihna, chatuan hremna erawh chu kan pumpelh ngai dawn lo tih hi Bible zirtirna leh khawvel kalphungah pawh thu dik kumhlun a ni.
Hremna leh ngaihdamna
Mizote hi Kristian kan nih avang te, ṭhenawmte nen anhnah insuah ṭâwm liam liam ṭhin kan nihna te hian min la phuar khawm reng a. Dan loa mi chunga chet te, dan loa kan chunga che ṭhinte ngaihdam mai kan duh fo a, kan ti fo reng a ni. Chumi rah chhuah chu–dik vak lo leh tling zo chiah si loa hausak, hna hmuh, mahni inhaivûrna, adt. atan kan hmang hlauh a. Mizo leh Kristian kan nihna changchawiin sual leh thil dik lo kan hmu mâm a, phuba lak leh a phu tawk hremna petu nih aiin ngaidamtu nihna hi kan duhdan leh ropui kan tih zawk a ni ṭhin. Mahse, chu chuan sual a vulh lian a, thil dik tawk lo pawh a dik anga pawm mai duhnaah min hruai lut zel chu a nih hi.
Khawvela kan awm chhung chuan sual a awm reng dawn a, chu chu sorkar dan fel tak hnuaiah hremna a awm zel bawk ang. Hremna hi ngaihdam lohna a ni ngawt lo a; sual pung zel tur venna leh thil sual titu ngei pawh a insiamṭhatna hmanraw pawimawh tak a ni tel bawk.
Kristian kan nih avang te, Mizo kan nih avangte hian mi dangte chunga phuba la nghal mai loa ngaihdama nun kawng ṭha an neihna tura kaihhruai leh hun pek hi Pathian duh dan a ni a. Sual vulh lenna atana ngaihdamna ngaihsam leh mahni pawhin sim miah si loa thil dik lo kan tih ve tho avanga mi dangte ngaidam zel tur erawh kan ni lo. Chu chu Pathian aṭanga chhuak ngaihdamna awmzia leh thil tum pawh a ni hek lo.
Dik taka nung tur kan ni a, kan famkim hauh lo ang. Khawvel ṭha zawk, Kristian puitling zawk, Mizo hnam puitling zawk kan siam theihna tur chuan keimahni ṭheuh hi dik hmasa zel ila. Hrem ngai erawh hrem ila, ngaihdamna leh hremna hi Pathian kan neihna tur atana hmanraw intluk a ni tih hi i zir chhuak ang u.
- Rinfela Zadeng