Mizo hmeichhiate dinhmun thlirna (International Women’s Day – March 8 pualin)
Tunlaia chanchin kan hriat tam tak zingah hna laka tling thar te, zirna lama exam result-te kan enin hmeichhe hming a lang tam thei viau mai. Zirna sang, college leh university-ah te pawh hmeichhia an tam zawkna department a awm fo a; tam zawk lo mah se ti ṭha top ten zingah an lang tuar fo mai. Office-ah kal ila hmeichhia tam tak an lo ṭhu a, a ṭhente phei chu office hotu lu ber emaw, a ki pawimawh tak an lo ni a. Bazarah kal ila, nu ho lane deuh vek emaw tih mai tur a ni. Eizawnna kawng dang, motor leh taxi khalhtu zingah pawh hmeichhia an kat nuk mai. India ram mai ni lo, khawvel hmun hrang hrangah sumdawng leh hna thawkin Mizo hmeichhiate an teihawi a, châm hlen tura pasal hmu pawh chhiar tham zet an awm tawh. Hei vang hian Mizo hmeichhiate dinhmun hi a ṭha nia sawi a awm fo ṭhin a. India ram hmun dangte tehkhin chuan Mizo hmeichhiate changkang tak leh dinhmun ṭha taka ding anga hmuh hi thil awm tak a ni.
Mizo hmeichhiate’n dinhmun ṭha viau nia sawitute’n an ṭan chhan lian tak chu eizawngtu hmeichhia an tam tih hi a ni. Heti taka pawn lama Mizo hmeichhiate’n ei an zawng hi an dinhmun ṭhat vang nge chhiat vang tih hi zawhna awm thei tak a ni. Mahni duh thu vanga eizawnna kawng dap chu an awm nameuh ang a; ṭhenkhat erawh hi chu loh theih lohna avanga eizawng tura chhuak an ni. A bikin thiamna bik ngai lem lo hna (unskilled)–kut hnathawk leh chawhmeh zuarte zingah hian thawk lo thei dinhmunah ding se chu in lamah an fate awp leh enkawl ngai tak tak leh duh zawk tam tak an awm ngei ang. Ṭhenkhat chu rai ṭeuh chung te, nau pawm chungtein chawhmeh an phur a, mi in tifaiin an kal ṭhin. Pasal chhungkaw ngaihtuah lo, ruih theih thilin a tihbuai emaw, hna thawk thei lo leh peih lo an neih vanga loh theih loha chhuah ngai hmeichhia an tam. Ṭhenkhat phei chu an thawh hlawh an pasalin a chhuhsaka zu inna atana a hman zawhsakte pawh an awm a ni awm e.
Hna nghet nei leh hmeichhe officer zingah pawh, pasalte ina engmah chan nei lo, an hlawh ngei chungah pawh thu nei lo leh an duh anga hmang thei lo tam tak an awm. Ṭhenkhat chu an hnathawh emaw, an hlawh tam leh tam lohin an in chhunga an dinhmun engmah a tidanglam lo a, mo an nih chuan an pasalte chhungkua, a bikin an nu leh farnute thu thua rorel a ni reng fo. Inṭhen phah hialte pawh an awm. Chutiang hmeichhia chu in hre ve nual hlawmin ka ring. (An hnathawh emaw, an hlawh zatin an dinhmun a tidanglam tur tihna a ni kher lo a, eng anga officer pawh ni se, hmeichhia, mo an ni miau a. Hmeichhia an nih avang hrim hrima an tuar hi an eng nihna mahin a chhâwk lo tih sawi tumna mai a ni.)
Hleilenna hi hmeichhe chungah a thleng nasa hle mai a. Pasalte’n an sawisak (domestic violence) leh ṭhenkhat phei chu an tihhlum hialte pawh kan hre fo. Hmeichhe naupang pawngsual case pawh a tam reng mai. Office-a hna nghet lo leh a hniam deuha thawkte chunga an pute’n ṭawngkam leh chet dan mawi lo taka an tihnat pawh an awm nual ang. Thingpui dawra thawk nula te, mi ina hnathawkte leh kan zuam zawng kan fiam dante pawh a mawi lo fo mai.
Heng hi eng nge a chhan? A chhan bulpui ber chu mipa leh hmeichhia kan ngaihdan a danglam lutuk vang a ni. Hmeichhia chu mipa rawngbawltu tura ngaih an ni a. Mipa leh hmeichhiate pawn chhuak han haw se, thawh inang ve ve pawh ni se, in thlen chuan mipa chu an hahchâwl a, hmeichhia chuan pa chu thingpui a lumsak a, ei rawngbawl leh sekrek khawih bakah fate ngaihvenin chawlh an nei ve lo. Chu chu hmeichhia dinhmun ṭhaa ding nia kan hriatte zingah pawh thil awm dan a ni fo. Hei hi a chhan lian tak chu, ‘mipa hna’ leh ‘hmeichhe hna’ kan la thliar hran em vang a ni. ‘Pa-in zing lamah eirawngbawl se, nu-in tlai lamah’ emaw, ‘Nangin ei rawng i bawl chuan keiin thleng ka sil ang’ tia inṭanpui tawnte chu kan la hlat viau. Hetia han sawi ringawt pawh hian ṭhenkhat nuih a tiza ngei ang.
Heng ngaihdan kan neih tlatna chhan ber chu hmânlai aṭanga kan tih ṭhan dana mipa awpna (patriarchal society) aṭanga lo zi chhuak kan nih vang leh chumi ngaihdan kan la vawn tlat vang a ni. Thil tam takah kan inher danglam theih laiin hmeichhiate chungchanga kan ngaihdan hi thlak har kan ti hle. India sorkar chuan hmeichhiate chawikan tumin scheme eng eng emaw a chhawp chhuak a. Ram rorelnaa an tel ve theihna turin seat hmun thuma ṭhena hmun khat hmeichhe tan a hauhsak a; Mizoramah pawh hman a ni chho mek. Chutih laiin, seat hauhsakah tih loh chuan hmeichhiate tan hruaitu chanvo chelh theihna kawng inhawng a tlem hle mai. Kohhranah a hruaitu lu, pastor leh upa an nih theihna kohhran tlemte chauh a awm a; kohhran chhunga department tesêpah pawh hmeichhia aiin mipa dah chu âwm zawka ngaih a ni. Tlawmngai pawl hrang hrangah pawh hmeichhiate’n chanvo pawimawh an chelhna a la vang hle. Member zingah a chanve lai hmeichhia ni mah se, hruaitu chanvo chu mi tlemtê bakin an chang ngai lo. Heng zawng zawng hi kan tun hma ngaihdanin min la phuar vang a ni.
Hmeichhiate dinhmun a ṭha nia kan hriata kan rilrua lo lang ṭhin, hna sang tak tak chelh thei leh sumdawng hlawhtling tak tak hmeichhiate hi a percentage anga lak dawn chuan tlemte an ni. Heng mi tlemtête’n dinhmun ṭha an chan avanga Mizo hmeichhiate’n chawikan an ngai tawh lo anga ngaih hi a dik lo. Dik tak chuan hmeichhiate chan ṭha anga a lan nachhan tam tak hi mipate’n an chanpual an hlen zawh loh vang a ni thei tlat. Hmeichhe tam zawk hi anmahni mai ni lo, an fate enkawl ngai avangin retheihna, rilru leh taksa hahna in a delh mek a ni.
Kum 2025 International Women’s Day-a thupui hi ‘Chak zawka hmalak’ (accelerating action) tih a ni a. Hma kan la sawn a ngaihna laite ngaihtuahin chak zawka hma la turin inbuatsaih ila. Hmeichhiate pawimawhna leh hlutna hre thar lehin, khawtlang leh chhungkua inrem taka kan khawsak ho theih nan leh hma kan sawn theih nan hmeichhiate chunga kan rilru put ṭhin dante her rem tum ila. Mipate leh hmeichhiate’n kan thawhho thiam hun hunah hmeichhiate tan zalenna a lo thleng ang. A bikin rorelna ina ṭhu mek hmeichhiate hian an ṭhutna hmun aṭanga an hmeichhiatpuite tana an tih theih ang zawng zawng ti turin beisei ila. Hmeichhia zawng zawng pawhin kan hna leh hma zawn ṭheuhah, chhungkuaah leh fate kan enkawlnaah te, sum leh pai vawn kawngah te, rinna kawngahte zahawm leh rintlaka awm tum ila, chanvo ṭha zawk kan beisei laiin kan mawhphurhna pawh hlen chhuak turin i insiam thar teh ang u.
- Dr. Rohmingmawii