DÂN

Mithiamte chuan dânah hian a thu leh a tum (the letter of the law leh the spirit of the law) a awm an ti ṭhîn. 'The letter of the law' an tih chu dân lehkha ziak ngau ngau emaw, dân thu ngau ngau kha a ni a. 'The spirit of the law' erawh chu dânin a tum tak, dân siam chhan kha a ni. A thu ngau ngau ai chuan a thil tum kha a pawimawh zâwk tak chu a ni. Chutih rualin a thil tum hre tûr chuan a thu kha hriat a pawimawh ve tho mai.

Juda khermeiho khân dân kha zawm ṭhat an tum êm êm a, dân lehkhaziak kha a nih ang ngau ngaua hman an tum ṭhîn. A thu ang ngau ngaua zawm an tumna lamah a thil tum an hmuh ṭhelh emaw, ngaihthah emaw, châng a awm fo thung a. Isua erawh chuan dân pêk chhan, dânin tihhlawhtlin a tum lam kha a ngaipawimawh zâwk zêl a, chulam chu zirtir a tum ngar ngar thung.

Mizoramah hian kan sorkâr leh sorkâr hmanruate hian dân thil tum aia dân lehkhaziak zâwk an buaipui tâk chiam chiam châng a awm ṭhin em? Chu zâwk chu mipuiah pawh an barh fo ṭhîn em? A châng phei chuan dân lehkhathu chu remchângah hmang a, dân thiltum letling hlauh va hman tumna a awm thei ang em? A hnuaiah hian entîrna ang deuhvin thil pahnih pathum lek, thawi tham deuh takin lo sawi ta ila:

Tlêm lai khân motor dârthlalanga sun control bel kha an khap thut mai a. Hetah hian dân thu (the letter of the law) chu ‘motor dârthlalangah sun control bel loh tur’ tih emaw kha a lo ni ta a. A chhan (the spirit of the law) chu, ‘motor chhûngah thil sual (crime) a thlen loh nân’ tih emaw a lo ni ang. Motor chhûngah hian sorkâr phal loh thil phurh te, terrorism lam kaihhnawih thil te, mawi lo taka hmeichhiat mipat hmanna lam hawi te a lo awm ṭhîn a ni mai thei a. Chu mi vênna atân chuan sorkârin motor chhûng fiah taka a lan theih kha ṭûl a ti a ni mai thei e.

Chu dân chu a thawktuten an han bawhzui ta a, a thil tum ai chuan a thu ngau ngau kha a pawimawh ta zâwk hlê ni khân a ngaih theih a. Motor khalhtu mita niin a chhun khalh nasat lutuk avânga accident hial thleng thei laka invênna, motor hmai dârthlalang (windshield) chung lama kutphah tiat vêl leka belte nên lam khân min pawhthlâktîr ta leuh mai a. Kha laiah kha chuan zu fûn emaw, AK 47 emaw pawh a thuhrûk theih âwm si loh va. Kutphah tiat lek bel dum phênah khân pâwngsual lah a thlen hmêl viau hek lo. Nimahsela kan ṭhian rinawmte lah chuan, “Dânin ‘bel loh tûr’ a ti alâwm,” an ti bur mai si! A bela bel ni lo, kawih thleh theih chi hmanga inhliah kha chu an ngaimawh lêm hlei lo va.

Chumi hnuah high security registration/ number plate hman vek tûr tih thu a lo thleng leh a. Supreme Court thupêk a nih avângin mi zawng zawngin rang theihtâwpa tih vek tûr kha a ni bur mai a. Lirthei neite chu Kaisara Awgusta lal laia hming ziak tûr aia hmanhmawh zâwk khân an intlar a, an inpângawzial mup mup mai kha a ni a. A sênso lah chu state dang aia to fâl nalh kha a ni lehnghâl a. (Han sawi pêng lawk ta ila, Mizoram aia mumal zâwk fêa dân leh thupêk hmanna Kerala-ah hian high security number plate hmang aiin hmang lo an la tam zâwk hmêlin ka hria a. Kei pawhin ka hmang lo a, khawi kipah ka tlân kual ve reng a, kam khat tê pawhin min la sawisêl lo).

High security number plate chungchângah hian dân thu (the letter of the law) chu, ‘high security number plate hman vek tûr’ tih emaw a lo ni ta a. A thil tum (the spirit of the law) chu tlêma sei deuhvin tihian sawifiah ta ila. ‘High Security Number plate siam a ni ang a. Chutah chuan number plate pakhat zêla hman tûr bik, intâwm theih loh, anpui nei lo (unique number), ‘laser code,’ digit sarih nei number a inphûm ang. Chu number chu laser detector camera hmangin râl khat aṭang pawhin a chhiar theih dâwn a. Chutiang laser detector camera chu lamlian sîrah te, khawpui hmun lûn laiah te kam thliah thluah a ni ang a. Police-ten kuta ken theih chi (handheld laser detector camera) an keng fir fer bawk ang. Chutiang camera hmang chuan motor tlân vêlte vil reng a ni ang a, tlân chak lutuk te, motor registration leh laser code inmil lo te, motor bo police-in an zâwn mêk te, man chhuah a awlsam sawt dâwn a ni. Chutiang atân chuan high security number plate hi vuah ṭheuh ni se,’ tih kha a thil tum chu a lo ni ta a.

Kan sorkar chuan he dân thiltum hi tihhlawh­tlin a tum lêm lo a ni mai thei a (state thenkhatah chuan laser detector camera hi an hmang ṭangkai tawh khawp mai), a thu (letter) erawh chu khauh theihtâwpin a keng kawh thung a. Tute emaw chuan an hlâwkpui viau mai thei le.

India ramah hian tribal hnam hnufual leh tênaute vênhimna dân hi a awm nual a, Mizote pawhin kan chhawr viau. A ṭhen erawh chu dân thu ziak behchhana hmang siin, a thil tum ṭhelh deuhin a hman theih âwm e. A châng phei chuan ṭhelh satliah mai pawh ni loin, dânin vênhim a tum ber, tribal hnamte hrêk nân, a letling hlauhin a hman theih âwm e.

Entirnân thlai thar leh thil dang lei leh hralh chungchângah dân thu (the letter of the law) chu, ‘thlai thar leh thil dang lei leh hralh chungchângah sorkârin thu a nei ang’ tih lo ni ta se, a thil tum leh dân siam chhan chu, ‘hnam lian zâwk leh thiltithei zâwkten tribal hnam tênau (e.g. Mizote) an rahbeh mai loh nân vênhim an ngai a. An thil thar chhuah ve chhunte pawh hralhna an hmuh theih nân sorkarin a ngaihtuahpui ang a (state pâwn lama thar tam zâwkten Mizorama an rawn hralh chiam chiam loh nân khuahkhirh a ni ang a). A man thuah pawh Mizorama kuthnathawkte an nun khawchhuah ve theih nân sorkarin mumal takin a rêlsak ang’ tih emaw a lo ni ta ang a.

Hetih lai hian sorkâr chuan a dân thil tum letling hlauh hian, dânin vênhim a tum ber tribal hnamte hrêk zâwngin a thuneihna chu hmang ta hlauh mai sê, dânin ‘sorkârin thu a nei ang’ a tia lâwm tih ṭannin ṭang ta tlat mai se - sawhthing, hmunphiah, mau, teak leh thil dang dangte pawh, a hralh chhuahna lam ti khirh ta vak mai se. Tin, a to zâwka lei duh an awm reng lai pawhin, an mi ruat bîk hnênah chauh lo chuan hralh phal lo bur ta mai ṭhîn ta se, dân thu zâwm siin, dân thiltum letling hlauhin thil a ti tihna a ni ang. Hetiang hi thil awm dân ni ta se, dân ‘thu’ hmangtu chuan dân ‘thiltum’ kalh zâwngin a hmang mai ni loin, corruption pawh thûk takin a inrawlh thei tihna a ni nghâl bawk ang.