Hmeichhe ṭha chher chhuah
Thuhma
‘Hmeichhe ṭha chher chhuah’ tih hi a pawimawh hle. Hmeichhe ṭha chher chhuak turin in chhungkhur inenkawlna nge pawimawh khawtlang inkaihruaina? Nge, sakhaw thurin leh ram inrelbawlna? Heng zawhnate hi a chhan ṭeuh theih ang a, mahse, chhiarkawp chawh chhuah anga chhanna dik hmuh erawh a har hle ang. Heng zawhna aṭang hian hmeichhe ṭha chher chhuak thei kan zawng hmasa ang a, kan hmuh loh chuan hmeichhe ṭha chher chhuak thei tur kawng dang kan dap leh ang.
In chhungkhur
Hmeichhe ṭha chher chhuak turin chhungkuaa nu leh pate hi zirtirtu hmasa ber leh pawimawh tâwpkhâwk an ni. Mahse, tunlai kan ram leh hnamah hmeichhia, an duh thu rêng vang ni loin, nu leh pa mumal lo leh chhungkaw kehchhia aṭangin an lo piang a, hmeichhe ṭha ni tura nu leh pa fuihna leh zirtirna dawng lo, pi leh pu emaw, chhungkhat laina dang emaw, fahrah dahna in emawa seilian an tam em em a, chutiang tan chuan hmeichhe ṭha nih a harsa hle a, hmeichhe ṭha ni tura beisei theih an ni lo. Chuvangin, hmeichhe ṭha chher chhuak turin in chhungkhur chu a rin tlak famkim lo a ni.
Khawtlang nun
A lan danah ngawt chuan kan khawtlang nun (society) kalphung leh inkaihruaina hi hmeichhe ṭha chher chhuah nan a ṭhat hmel hle a. Mahse, Mizo society hi hmeichhia leh mipa intluktlanna society ni loa ‘mipa khawvel’ a nih avangin hmeichhe ṭha ni turin hmeichhe tan hun (chance) a tlem hle a. Mizo khawtlang nun hian hmeichhe ṭha lo a chher chhuah zawkna pawh sawi tur tam tak a awm a ni.
Hmeichhiain a pasal ni lo laka fa a pai chuan ‘sáwn pai’ a ni a, hmingchhiatna leh mualphona zawng zawng a khum vek a. Mipa tel loin hmeichhiain nau (sáwn) pai theih lo mah se, mipa chuan rèlthang a phur ve lo. Tihsual inang rengah mipa chu thiam chantir an ni zel a, khawtlang kalphungah hmeichhia chu thiam lo zawk an nih ṭhin avangin khawtlang ngaihah ‘hmeichhe ṭha lo’ a ni tawh mai ṭhin. Kawng dangah pawh hmeichhiain mipa tih ang, zu a in ve emaw, intihthiam loh nikhuaa tha a thawh ve emaw chuan ‘hmeichhe te te’ tih emaw, ‘hmeichhe nasa’ tih emaw niin thiam loh chantir a ni ṭhin. Chuvangin, kan khawtlang nun hi hmeichhiate thleihranna leh hnuaichhiahna a nih avangin hmeichhe ṭha chher chhuak turin a tling tawk lo.
Ram inrelbawlna
Khawvel thu dik inṭawm awm chhun an lo tih, ‘retheihna leh sualna inzawm tlat’ hi eng vanga lo awm nge? Retheihna lo awm chhan chu ram inrelbawlna chhiat vang a ni a, ram inrelbawlna ṭha loah chuan danin korî a tu thei lo a, sual leh sual hnathawh pung a, retheihna a tam a, retheihna hmun apiangah sualna a pung bawk ṭhin. Chu retheihna leh sualna inzawm tlatna ram leh hnam chuan hmeichhe ṭha lo a chher chhuak zawk ṭhin. Ram inrelbawlna felhlel chuan ei leh bar zawn kawngah nghawng pawi tak a nei lo thei lo. Siamtu’n mihringte a siam phung renga chak lo leh âwm nêm zawk hmeichhiate chuan ei leh bara harsatna te, khuarel thila leilung chhiatna thleng ṭhinah te hian, an chak loh avangin mipate aiin an tuar na bik ṭhin. Hmeichhe chak lo zawkte chuan harsatna kara an nun khawchhuah theih ei leh bar hmuhna kawng awlsam apiang an tih a ngai a, a chang phei chuan an zahawmna thlenga an hralh a ṭul hial ṭhin. Kan ram inrelbawlna felhlel tak hi hmeichhe ṭha chher chhuak tur chuan a chîrî deuh a ni.
Sakhua
Sakhaw rinna hi hmeichhe ṭha chher chhuak thei tura khawl chak tak niin a lang a. Sakhua zawng zawng hian a zuitute zawm tur ‘ṭhatna’ a zirtir vek a, mahse, sakhua hian a zuitute a siam ṭha vek si lo. Mizo hmeichhia zinga hmeichhe ṭha lote hi Kristian sakhaw zuitu vek an ni ngei ang a, hmeichhe ṭha ni turin an sakhaw thurinin a khuahkhirh reng reng lo tihna a ni. Chuvangin, sakhua chu hmeichhe ṭha chher chhuahna khawl chak tak a ni thei lo.
Tichuan, hmeichhe ṭha chher chhuak turin in chhungkhur inenkawlna, khawtlang nun inkaihruaina, ram inrelbawlna leh sakhaw rinna chu kan teh tling zo ta lo a. Chuvangin, engin nge hmeichhe ṭha chher chhuak ang tih kan zawng leh dawn a ni.
Hmeichhe ṭha chher chhuah nan ‘dan’ a pawimawh ber
Thil ṭha sawi dawn chuan a ṭha lo lam sawi hmasak phawt a ngai ṭhin a. Mizo khawtlang nuna hmeichhiate hmeichhe ṭha lo an nih ṭhinna chhan pakhat chu ‘thleihran leh hnuaichhiah’ an nih vang a ni. Hmeichhiain kum tam tak pasal neiin, chhungkaw tan ṭhahnem ngai takin a theihna zawng zawng a hlan a. Chu mi hnuah chhan eng emaw vangin nupa inṭhenna a lo thleng a, hmeichhiain (nupui) a thawh chhuah leh a kutkawih ngei pawh eng mah chan a nei lo a, a in leh lo din aṭangin kutbênga a chhuah a ṭul a. Chutiang hun a lo thlen chuan khaw’nge a kal ang a, eng nge a tih leh ang tih hre loin dinhmun manganthlak takah a ding a, a nu leh pa an lo thih tawh phei chuan a vakvai hial ṭhin.
A tlangpuiin nupa inṭhenna a lo thlen hian hmeichhiate’n fate an ṭùlpui a, puak leh kaih fâwmin ni sa leh ruahsur, zan khaw thim hnuaia rilṭâm dang chára tluk hlum ai chuan inhumhimna atan pasal an neih leh a ngai a, an pasalte’n an fate an lo pawngsualsak emaw, an lo tiduhdah emaw te a ni a. Chutiang chu tuar theih an nih loh avangin an ṭhen leh a, an dinhmun a chhe zual sauh a, pasal bawk an neih leh a ṭul thin. Chutiang dinhmun chhiat lutuk avanga hmeichhe pasal pahnih thum neite chu an dinhmun chhiat chhan bulpui chhûtpui phak lo, khawtlang nunin hmeichhe ṭha loah a ngai ṭhin a ni. Hmeichhe tam takin khawtlang, ram leh hnam duh loh zawng, zu leh damdawi hman sual theih zuar a, anmahni ngei pawhin an chin dawklak ṭhin chhan chu pasal an sûn vang emaw, eng vang pawha pasal an ṭhen vang emawin mihring mawhmawh bulpui, chenna in leh lo, tangka leh tangkain a lei theih thil, intunnunna tur, rosum chan engmah an neih loh avanga an nun beidawngin tangka hmuhna remchang a piang an ti mai ṭhin a ni.
Dan hmangin hmeichhe ṭha chher chhuah theih a ni
Tun hnaiah kan dan siamtu pawlte’n ‘The Mizo Marriage, Divorce Inheritance of Property Act, 2014’ an siam a. He dan hi district council pathum–Lai, Chakma leh Mara ADC-te tiam loin February 13, 2015 aṭang khan Mizorama hman turin sawrkar tlangau (gazette)-ah chhuah a ni.
He danin hmeichhiate hmeichhe ṭhaa a chher chhuah theihna tur chu–kan sawi tawh angin chhungkua, khawtlang, ram leh hnama hmeichhe ṭha lote hi pasalte mâkchhiat tawk emaw, nulat laia chesual, leirem rap leh thei tura hliahkhuh leh tuamhlâwmtu neih loh vang emawa leirem rap thei tawh lo an ni tlangpui. Nu leh pa in leh lo roah lah mipain lalna leh thuneihna zawng zawng an pumbilh vek si a. Tunah chuan dan thar angin nu leh pa in leh lo ro, mipate chauhin an khawm theih ṭhin kha hmeichhiain an khawm ve thei tawh a, chhungpui nu nih manah ro neitu leh a semtu pawh a ni ve thei tawh dawn bawk. Hei hian hmeichhiate hnenah hma lam hun beiseina a pe dawn a; chu chuan nun khawchhuah nana thil ṭha lo tih duh maina pawh a tiziaawm dawn a ni.
Hmeichhe humhalhna dan dang pawhin hmeichhe ṭhaah a chher chhuak
Kan rama nawhchizuar zinga a tam zawk chu tangka duh hrim hrim vang ni loin, dinhmun phet vanga zuar an nih a rinawm a. Hmeichhe tam takin nawhchi an zawrh chhan chu, an naupan laia hur sualna hmanga mipain an tihchhiat vang te, nu leh pa enkawltu mumal neih loh vangte leh misual tute’n emaw nawhchizuar tura an bum vang leh an hralh vangte a ni. Indian society-a nawhchizuarte dinhmun tlangpui pawh kan ram ang tho a nih avangin nawhchizawrh chu dan bawhchhiaa thil sual ti (crime commit) anga ngaih a ni lo a, nawhchizawrh khapna dan (Immoral Traffic Prevention Act, 1956) angin nawhchizuarte hrem theih an ni lo a, nawrchizawrhna khura hnûk luttu leh a dawr tute hrem theih an ni. He dan chuan nawhchizuarte chu siam ṭhatna hmuna enkawl turin a ruahman a, siam ṭhatna hmun aṭangin nawhchizuar tam takin nun kawng dik an zawh leh a ni.
Domestic Violence Act, 2005
In chhungkhura hmeichhiate chunga tharum thawh khapna leh venhimna dan The Protection of Women From Domestic Violence Act, 2005 pawh hian hmeichhe tam tak chu hmeichhe ṭhaah a chher chhuak tawh a, a chher chhuak mek a, a chher chhuak zel dawn a ni. Hmeichhe pasal nei tlan tlan leh pasal ṭhentu zawkte chu khawtlang ngaihah hmeichhe ṭha lo an ni tlangpui a. Hmeichhia zawkin pasal a ṭhen chhan tam tak chu, a pasalin tharuma a sawisak ṭhin vang leh pasal chhungte’n ṭawngkam an diriam ṭhin vang a ni châwk. He dan hian hmeichhe tan pasal neih chu inhumhimna leh thlamuanna ni lo, thih nau tluk hrehawm a nih a, hmeichhia chu chan chhe sa a nih avanga inṭhen hrehna a nawr kiansak a. He dan awm hma chuan in chhungkhura hmeichhiate tuarnaah zualkona tur dang a awm lo tluk a ni. Pasal (mipa) chu hmeichhe dinhmun derthawng tak tak tan khin let a harsa ṭhin hle a. He dan ang hian tuartu hmeichhiate chu police pun buai emaw, direct-a court-a kal emaw ngai loin, ṭanpuitu pawl atan NGO-te hman an ni a, tuartute’n ngaihngam taka an pawh theih turin service provider leh protection officer ruat an nih vang a ni.
Mizo khawtlang nun leh Indian society-ah ngei pawh in chhungkhura hmeichhiate chunga tharum thawhna leh ṭawngkama diriamna hian hmeichhiate chu hmeichhe ṭha loah a siam a. An tuarna vangin hmeichhe tam tak nun beidawngin zu leh ruih theih thil dang an tih phah a, duh huna huna pasal vuak tuar chunga taima taka hnathawh a phurawm lo a, hlim taka pasal leh pasal chhungte tan inpek phei chu a phurawm lo lehzual. Hmeichhe tam takin rilru leh taksa lama harsatna an tawh phah a, hmeichhe ṭhenkhat phei chu an pasalte lakah hlimna an hmuh loh avangin an uire phah hial a. A tawpah ‘hmeichhe sual leh tlaktlai lo’ nih an hlawh leh ṭhin si!
He dan hnuaiah hian hmeichhiate himna a awm a, himna chuan hlimna leh lungawina a thlen a, mi lungawi leh hlim chu an nun a ṭha ṭhin a ni.
Criminal Law (Amendment) Act, 2013
Hmeichhe puitling pawngsual tam zawk chu hmeichhe thiam loh, hmeichhiate zir loh vang leh hmeichhe ṭha loin pawngsual an tawk ṭhina ngaih a ni. Hmeichhe tam zawk chu an mipa kawppui, an bialpa leh an pasalte’n an pawngsual ṭhin a, thuneitute hnenah pawngsual an nih thu an han zualko a. Thuneitute chuan hmeichhe zir loha ngaiin an lo ngaihthah a, ṭanpui ahnêkin an lo nuihzat a, an chang phei chuan an lo diriam hial zawk ṭhin. Hetianga mi ngaiha hmeichhe ṭha loa siamtu, hmeichhiate chunga hursualna leh a kaihhnawih, tharum thawhna thleng ṭhina a tuartu, hmeichhia zawkin society leh court-a thiam loh an chan zawk ṭhinna a bo theihna turin hursualna laka hmeichhiate venhimna leh thilsual titute hremna dan thar ‘The Criminal Law (Amendment) Act, 2013’ siam a ni a, India ram pumah February 3, 2013 aṭanga hman a ni. He dan thar ang hian hmeichhe pawngsual tawk, anmahni zir loha ngaihna a nuai bo ta. Tlang ngaiha hmeichhe ṭha lo chu dan hmang ngeia hmeichhe ṭha ‘thil sual tih tuartu’ a lo ni thei tawh a ni.
Tlangkawmna
Hmeichhiate enhranna leh hnuaichhiahna avanga mipa nen tih sual inang renga thiam lo zawka pawm leh ngaih an nihna hi hmasang aṭang tawhin khawvel puma society tina lo awm tawh a ni. Society pawm dan hlui chu United Nation Organization aṭanga hmeichhiate humhalhna dan (thuthlung)-in ram khat level thlengin a ṭha zawngin nghawng a nei zel a, ram bung khat aṭangin ram bial khat, khawtlang leh in chhungkhurah pawh hnuhma ṭha a nei zel. Dan hi hmeichhiate hmeichhe ṭha leh chaka siamtu bulpui a ni lo ngei e.
- Vanramchhuangi (Ruatfela Nu)