I do pui teh tak ang u hmiang!
India rama AIDS hrikpâi an hmuhchhuah hmasak ber kum 1986 aṭang khan National AIDS Committee din nghal a ni a. HIV/AIDS hi natna darh awlsam leh hlauhawm tak a nih avangin mumal taka do a ngai a ni tih hriain kum 1992 aṭang khan National AIDS Control Organisation enkawlna hnuaiah National AIDS Control Programme hman ṭan a ni. NACP-khat hian kum 7 zel a huam a, kum 2015 hian NACP-IV kan hmang mèk a ni. National AIDS Control Organisation hi Government of India, Ministry of Health and Family Welfare hnuaia awm niin, April, 2015 (28/04/2015) khan ISO 9001:2008 certificate (certificate no. SQ/ISO 9001/676) an dawng/ hmu bawk.
NACO hnuaiah hian State/ Union Territory - sawrkara AIDS dona kawnga thuneitu tur ‘State AIDS Control Society’ din a ni a, tunah hian State leh Union Territory 36 ah he pawl hi a ding mèk. Mizoram State AIDS Control Society hi Society registration nei thlapin kum 1999 khan din a ni a, hemi hmalam hian AIDS do hna chu AIDS Cell (Health Department, GoM) in an buaipui ṭhin. Tunah hian MSACS-ah hnathawk 280 vel an awm a, NGOs leh pawl dang dang aṭangin HIV/AIDS darh zèl tur venpuitu an awm nuál bawk.
Kum 2011 chhiarpuiah Mizoramah mihring 1,097,206 kan chèng a, kum 1990-a AIDS hrikpâi hmuhchhuah a nih ṭan aṭangin mi 3,12,768 (April 2015) thisen endik tawh zinga 10,093-in HIV hrik an pâi a, AIDS vangin mi 655 an boral tawh. Anti Retroviral Therapy (ART) Centre paruka HIV+ve inziak lut zat chu mi 8,465 an ni a, ART damdawi ei mek mi 3,718 an awm. ART damdawi ei chin chu taksaa natna hrik dotu CD4 cells 350 aia tlèm tawh tihna a ni. HIV hrik kan lo pâi hlauh a nih chuan ART centre-a kal hi ngaih pawimawh hmasak bera neih tûr a ni, keimahni tan vek a ni si a.
India rama district tinte hi HIV positive tam dan aṭangin category A, B, C, D-ah ṭhen an ni a, Aizawl leh Champhai district chu category A-ah awmin Kolasib district chu category B-ah, district dang zawng chu category C-ah an awm. Categorisation of Districts based on HIV sentinel surveillance 2004, 2005, 2006-in a tarlan danin kum 2003-a category A a awm Lunglei district chu 2006 ah chuan category C ah a insawn a, thil lawmawm tak a ni.
HIV positive tamna hmun Category A leh B district-ah hian ‘District AIDS Prevention and Control Units’ awmin ram pumah DAPCUs - 189 a awm a, Mizoramah 3 (Aizawl, Champhai leh Kolasib) awmin staff 5 ṭheuh an awm bawk. DAPCUs awm lohna district dang zawngah chuan District Commissioner-hona hnuaiah ‘District AIDS Committee’ din a ni. NACO tihchhuah Assessment of DAPCUs November 2012-in a tàrlan danin tehfung chi hrang hrang 9 hmanga an teha point 27 hmuh theihnaah Kolasib district-in point 23 (A+/ very good) an hmu a, Aizawl leh Champhai district-in assessment tool-hi an thehlut ve lo a ni.
Kum 1998 aṭang khan NACO aṭangin HIV Sentinel Surveillance (HSS) hi ram pum huàpa neih ṭan a ni. HSS hian HIV/AIDS kaihhnawiha ram mipui dinhmun chiang taka a pholan theih avangin sawrkar tan pawh hmalak dan hawi zawng leh ṭan lak ngaihna a hriat theih phah a, a pawimawh hle. HIV hrikpai tam lam tehna (nu naupai aṭanga HIV hrikpai hmuh chhuah) HIV Sentinel Surveillance 2012-2013 in a tarlan danin Mizoram chu India rama HIV hrikpai tamna ber pahnihna niin, mi 100 zela .68 (0.68%) in pai anga chhut a ni. Nagaland chu HIV hrik pai tamna ber (0.88%) a ni. HIV/AIDS inkaichhawn theih dan langsar zualte chu - invenna tel loa HIV hrik pâi nena mipat hmeichhiatna hmanin, HIV hrik pâi nena hriau leh inchiuna hmawnraw thianghlim lo inhman ṭawmin, HIV hrik pâi nu-in a faah, HIV hrik pâi thisen thianghlim lo dawn aṭangin.
Legislative Forum on HIV/AIDS hi Mizoramah July 27, 2005-ah din a ni a, July 8, 2015 khan Assembly Recess Room-ah Legislative Forum on AIDS meeting neih a ni (vawi 1-na a ni hial mai thei!) MLA tin-in AIDS do nàn Rs.1,00,000 pèk an remti tlang a. MLA Local Area Development Fund aṭanga pèk tura ruahman a ni. Kan ram hruaitute’n AIDS dona kawnga a taka hma an la a, ngaihtuahna an sènga an ṭangrual hi an fakawm hle. March 15, 2013 Assembly session-ah khan MLA LAD Fund kum khata nuai 25 ni ṭhin chu nuai 30 ah tihpun a ni a, nuai 30 aṭanga nuai 1 an pèkin an bial chhunga hnathawh a khawih buai phàk a rin loh thu Mizoram University-a zirtirtu pakhat chuan a sawi.
State dangah chuan 2% MLA LAD Fund hi AIDS do nâna dah te an awm a, an bial chhunga AIDS vei chhungkaw tîn hnena kum tîn Rs 5000/- pe ṭhïn an awm bawk a, an bial chhunga HIV/AIDS dona atan anmahni pawisa thehchhuak MLA pawh an awm. Legislative Forum chuan HIV/AIDS kum khat atan Rs 1000/- te, MLA hluiin kum khat atan bawk Rs 500/- angte’n member nih theih dân an siam a. Mizoram MLA tihdân anga LAD Fund aṭanga nuai 1 pek remti pawh an awm. Nagaland MLA te chuan kum 2007 aṭang khan HIV/AIDS do nan nuai 1 hi an lo pe tawh a ni. State dang State AIDS control society website-ah chuan State MLA te nèna HIV/AIDS an zirho thu te, an state legislative forum-in programme chi hrâng hrâng an huaihawt thu chhiar theihin a intlar thla dul hlawm a, an awhawm khawp mai.
Legislative Forum on HIV/AIDS Meeting-ah hian MLA-te chuan HIV/AIDS dona a ṭan lak dan tur ṭha nia an hriatte an sawi a, kohhran aṭangin a dona uar zawka kalpui theih ṭhaa an hriat thu an sawi uar hle. Nagaland-ah chuan AIDS do pui turin Church Based Organisations din niin ram dangah pawh Faith Based Organisations te din a ni. Christian state-ah hian Church/ Faith Based Organisation din hi a inhmeh êm êm a ni. Kan MLA te’n Kohhran chunga rinna an nghah ang ngei hian kohhran hian uar zawkin hma la thei se a va duhawm dawn em! Min ringtawktute thil duh tihhlawhtlin hi a ringtu leh a rina tan pawh a nawm ṭhin em hi.
Kohhran hruaitute’n mipui nawlpui hnena zirtirna an pêk theih nàn kohhran hruaitute hnenah hian zirtirna pek hmasak phawt ni se, MSACS emaw State Legislative Forum-in huaihawt ta se. Kohhran hruaitute hi mipui zahkái mimir rilru hneh thei tàk an nih avangin AIDS kai lo turin nundan dik leh ṭha mipuite kawhhmuh theitu an ni. AIDS chungchangah mipui hriatna tizau theitu leh ngaihdan dik lo thlak theitu an ni. AIDS chungchanga thil ṭha lo - in endawngna, in enhranna te paih boa, hmangaihna, hriatthiamna, lainatna te kohhran mipuite zinga tuh theitu pawimawh tak an ni.
Kum 2011 chhiarpui aṭanga a lan danin mi cheng za zela 91.33 (91.33%) in ziak leh chhiar kan thiam a. Ziak leh chhiar kan thiamna hi ṭangkai taka chhawrin HIV/AIDS laka inven leh do thiam nán lehkhabu/ thuziakte hi chhiar ṭihah nei loin uluk deuhin chhiar zawk ila. Kohhran thiltihna kawng hrang hrangah hian invenna chungchang tihrîk fo ni se, a veite laka rilru put dan ṭha te, duat taka enkawl chhunzawm an ngaihzia te hi sawi nawn fo ni se. Kan district leh state category awmna aṭang hian hma a sawn theih tih chu Lunglei district-in an category an thlak dáih aṭang khian a lang chiang awm e. Hmasawn zawnga kala Zoram ti hming ṭha thei tur chuan tha kan thawha tihtak zeta hma kan lak tlan a ngai a ni.
HIV Sentinel Surveillance report thar ber hi lo chhuak ta se India rama AIDS hrikpai tamna ber state kan nih rinawm khawpin HIV/AIDS in min rún nasa tawh a. India rama pakhatna dinhmun hauh nàn chuan a duhawm lo khawp ang. Chuvangin, a society bîk a ding hial alawm ti mai loin AIDS darh zau zel tur hi kohhran leh pawl, mimal angin engtin nge ka venpui ang tih kan ngaihtuah ṭheuh a ṭha awm e. Venhim ngai Mizoram hi mi 300 pawh tling lo kutah i dah ngam dawn em ni?
Natna hrik kai darh awlsam tak do nana an tha leh zung sengtute hi an fakawm êm êm a, theih ang angin ṭawiawm ila (AIDS hrik pâite nena inhnimhnai tak an nih avangin awlsam takin an kai ve thei si a), chak taka do a nih a, AIDS hrik pai kan lo tlem a, state hming ṭha tak kan nih theih nàn sawrkar lam pawhin rilru pe deuhin han venpui lehzual thei se aw!
Thu lakna te :
http://www.census2011.co.in/ce...
http://www.vanglaini.org/tualc...
http://manipursacs.nic.in/stat...
http://www.cbhi-hsprod.nic.in/...