Written by
- Malsawmdawngzela Hrahsel

Budget Thlirna II: Sum kan hmuhna turte

Article hmasa lamah Revenue Expenditure lam thlûr bing deuh a ni a, tun ṭumah chuan budget-a kan sum hmuhna tur hrang hrang lam tarlan tum a ni. Kan budget-ah hian state-in kan tum ve tur a tlem thei hle a, hei hian tu pawh sorkar se, sum hmuhna lamah ṭan an lak deuh deuh a ngaihzia a tilang awm e.

Kum 2025-26 budget cheng vbc. 15,198.76 aṭang hian kan state-in kan tum ve tura ruahman chu cheng vbc. 2,640.97 a ni a, hei hi budget pumpui aṭangin 17.37% a ni. Sorkar kum kal mek 2024-25 budget-ah hian kan budget pumpui cheng vbc. 14,412.12 aṭanga kan state-in kan tum ve tura ruahman chu cheng vbc. 2,468.41 (17.11%) a ni. Kum 2025-26 budget-a kan state-in kan tum ve tur hi kum 2024-25 budget-a kan tum ve tur aiin tam zawk a, percentage-ah a sang zawk a; a punna erawh a beitham hle.

State-in sum a hmuh venate chu chhiah chi hrang hrang tling khawm State Own Tax Revenue (SOTR) leh chhiah ni chiah lo aṭanga sum a hmuh ve State Own Non Tax Revenue (SONTR) leh loan rulhnate a ni. SOTR aṭangin cheng vbc. 1,478.26, SONTR aṭangin cheng vbc. 1,138.07 leh loan rulhna aṭangin cheng vbc. 24.97 hmuh beisei a ni.

Chhiah a pung dawn lo?

State-in kan thawh chhuah vena hnar lian ber SOTR aṭanga kan sum hmuh tura beisei punna tura ruahman hi kan en chuan sorkar hian chhiah a tipung dawn lo kan ti thei awm e. SOTR hi kum 2024-25 budget-ah chuan cheng vbc. 1,312 a nih laiin, kum 2025-26 ah chuan cheng vbc. 1,478 a ni a, a punna chu cheng vbc. 166 a ni.

Chhiah aṭanga sum hmuh hi kum tin a pung ve zel a, chhiah tisang miah lo pawhin a punna cheng vbc. 166 hi chu hmuh phak a beiseiawm. Chhiah thar lak tum ni se chuan hei ai hian a punna zat a san ngei a rinawm. Chutihrualin, ka hriatsual loh chuan petrol leh diesel aṭanga cess (litre khatah Rs 2 zel) an lak tak pawh kha budget-ah telh a ni lo. Budget-a ruahman telh loha chhiah an la a nih ngawt loh chuan chhiah thar sorkar hian a la dawn lo niin a lang.

Assembly session-a an pass tak 'The Mizoram Liquor (Prohibition) Amendment Bill, 2025' pawh hi SOTR-ah hian an chhût tel lâwk lo niin a lang. Heta ṭang hian chhiah eng emaw zat a rawn luh belh ngeiin a rinawm. Chuvangin, chhiah dang lak belh miah lo mah ila, kan SOTR hi revised estimate-ah chuan budget estimate aiin eng emaw zatin a sang ngeiin a rinawm.

The Mizoram Liquor (Prohibition) Amendment Bill, 2025 pass a nih tak avang hian sorkar chuan cheng eng emaw zat chhiah (license hrang hrang fee) aṭangin a hmuh ngei dawn tih a chiang a. Chutihrual chuan, ramin hma a sawn viauna thamna erawh hmuh a ni lem lo ang.

Central aṭanga sum hmuhna

Kan state-in kan tum ve tur bak zawng hi chu Finance Commission rawtna anga kan hmuh tur hrang hrang, external aided project (EAP), centrally sponsored scheme (CSS), loan leh sum pûk tur hrang hrangte tiin khaikhawm ila a chiang mai awm e. EAP aṭangin cheng vbc. 100, CSS aṭangin cheng vbc. 2,314.04, loan cheng vbc. 761.15 leh sum puk tur cheng vbc. 1,465.03 a ni.

Central aṭanga kan sum hmuhna hnar lian ber central-a chhiah tling khawm state hrang hrangin kan insem ṭhin (Devolution of Central Taxes and Duties) a ni a, heta ṭang hian kum 2024-25 khan cheng vbc. 6,098.93 hmu tura inbeisei a nih laiin, kum 2025-26 chuan cheng vbc. 7,112.23 hmuh beisei a ni.

Devolution of Central Taxes and Duties hi Finance Commission-in insem dan tur kum 5 chhung zel atana Central sorkarah a rawt ṭhin. Tun ṭuma kan insem dan hi 15th Finance Commission-in a rawtna ang a ni a, anni hian kum 5 chhunga kan insem dan tur an rawt a ni. Kum 2026-27 aṭang chuan 16th Finance Commission rawtna anga insem tawh tur a ni dawn a, rawtna an la thehlut lo. 16th Finance Commission hian kum 5 chhung (2026-27 to 2030-31) atan rawtna an siam dawn a ni.

Finance Commission hian chhiah tling khawm hi central leh state-in a insem dan tur bakah, state hrang hrangte'n tehfung hrang hrang hmangin state chanpual an insem tur pawh a rawt ṭhin. Tun dinhmunah chhiah tling khawm hi central-in 59% leh state-te’n 41% an chang a; state-te chan 41% aṭang hian Mizoram chuan 0.5% chang ve a ni.

Central aṭanga chhiah tling khawm insem dan hi percentage-a bithliah a nih avangin, central-a chhiah tling khawm a tam chuan state-te’n (Mizoram, etc) budget-a hmuh beisei zat kan tarlan aiin kan hmu tam dawn tihna a ni a, central-a chhiah tling khawm a tlem erawh chuan beisei aiin kan hmu tlem dawn tihna a ni thung. Kan budget atana kan sum hmuhna hnar lian ber a nih avangin central-in chhiah a hmuh ṭhat a pawimawh hle.

16th Finance Commission-ah state hrang hrangte chuan central leh state 50% ve vea insem an rawt hlawm a, hei hi a tlang a nih chuan keini ang state tan chuan a lawmawm ngawt ang.

Finance Commission hian chhiah insem bakah hian Post Devolution Revenue Deficit Grant (PDRDG), Urban Local Body (ULB) grant, Rural Local Body (RLB) grant leh Disaster Risk Managment Fund (DRFM) hnuaia state-te sum hmuh dan tur pawh Central sorkarh rawtna a thlen ṭhin a; an rawtna ang hian ruahmanna kalpui a ni tlangpui.

PDRDG-ah hian Mizoram hmuh tur kum 2024-25 ah cheng vbc. 1,079 a nih laiin, kum 2025-26 ah chuan cheng vbc. 586-ah a tlahniam duai mai a; RLB-ah pawh cheng vbc. 76 aṭangin vbc. 74-ah a tlahniam. ULB-ah erawh chuan vbc. 39 aṭangin vbc. 40-ah a kai a, DRMF-ah chuan vbc. 54 aṭangin vbc. 57-ah a pung bawk.

PDRDG a tawp dawn em?

State pachhe zual (revenue deficit nei)-te tana Finance Commission-in a recommend-te hnenah PDRDG hi pek a ni, ti ila sawifiah a awl ber awm e. PDRDG kan dawn mek zat hi 15th Finance Commission rawtna ang a ni a, kum 2026-27 aṭang chuan 16th Finance Commission rawtna anga pawisa dawng tur kan nih tawh avangin kan hmuh zawm zel dawn leh dawn loh a chiang lo.

PDRDG hi keini ang state pachhe tan chuan a ṭangkai hle. Chutihrualin, 15th Finance Commission pawh hian state sorkarte chu sum dinhmun insiamṭha chho zel tura a beisei avangin PDRDG aṭanga kan sum hmuh tur hi a tihniam telh telh a; kum 2024-25 ah cheng vbc. 1,079 a nih laiin, kum 2025-26 budget-ah chuan cheng vbc. 586 chauh a ni tawh.

Mizoram sorkar chuan 16th Finance Commission hnenah PDRDG pe chhunzawm turin a lo ngen a, pek chhunzawm kan ni zel dawn em tih erawh hriat a la ni lo. PDRDG hi hmuh chhunzawm zel lo ta ila, engtin nge kan kal zel ang tih lo ngaihtuah lawk hi sorkar tan thil ṭul tak a ni awm e.

Chutihrualin, kan sum hmuhna hnar lian ber Devolution of Central Taxes and Duties aṭanga kan sum hmuh a pung ve zel a, hemi hmanga lo insiamrem chho zel turin Finance Commission lam pawhin min beisei a. Chuvangin, kan hmuh chhunzawm ta lo a nih pawhin, lo insiamrem a, buai phah loa kan awm theih dan tur lo ngaihtuah lâwk chu sorkar mawhphurhna a ni e. 


- Malsawmdawngzela Hrahsel