Written by
-Dr. C. Lalrampana

Kângmei vanga chhiatna


A kamkeuna

Khua a ṭhâl chho leh ta. Mimal, chhungkua leh khawtlang kan fimkhur tlan a ngai hle. Chhung tinin in kan chhuahsan dawnin kângmei tichhuak thei electric current, LP gas, âr in, vawk in, etc. uluk taka finfiah hmasain kan chhuahsan tur a ni.

Kan hriat fo tawh angin chhiatna chi hrang hrang a awm a; chung zingah chuan kangmei vanga chhiatna hi kan tawh tam ber a ni hial âwm e. Chhiatna chi hrang hrang zingah hian khuarêl chhiatna leh mihring thlen chawp chhiatna a awm; chungte chu chiang zawkin hetiang hian tarlang ila.

Khuarel chhiatna

Mihring thlen chawp vang ni lova chhiatna lo thleng ṭhin hi khuarêl chhiatna chu a ni a; chungte chu – thlipui, thlichhia, thlivir, thawngaleivir, lirnghing, tlangkâng, ram kâng, khawvawt uchuak, khawlum uchuak, vûr tawlh, leimin, tuilian, ruahpui vanâwn, sabereka khuangkaih, ṭêk den, rial den, hripui lêng, etc. Sawi tur tam tak a la awm thei awm e.

Mihring thlen chawp chhiatna

Khuarêl vang ni lova mihringina kan thlen chawp chhiatna chi hrang hrang lo thleng ṭhin hi mihring thlen chawp chhiatna (man-made disaster) chu a ni. Chungte chu: sualna chi hrang hrang, helna, nawrhna, indona, ralthuam hlauhawma inbeih (biological/chemical threat), khâwl thluak nei hmanga inbeihna (cyber-attack), inrûn; ram hâl, lo hâl, tûra inhrai, zu chhe in, ruihhlo hman sual, chemical weapon hman sual, inpâwngsual, kawlphetha kalsual (electrical short circuit), tuia tla hlum, lirtheia chetsual, etc. Sawi tur tam tak a la awm thei.

Khaikhawmna

Khing khuarêl chhiatna leh mihring thlen chawp chhiatna chi hrang hrang zingah khian Mizoram bik hian thlipui, leimin, lirtheia chetsual, ruihhlo hman sual, kângmei vanga chhiatnate hi kan tâwk tam deuh ber ṭhin niin a lang. A bikin kângmei vanga chhiatna hi kum tin kan tawh tam ṭhin leh kan hmachhawn ngun ber niin a lang. Chuvangin, kum 2022 chhunga kângmei vanga Mizoramin chhiatna kan tawh dan dinhmun Mizoram Fire & Emergency Services officials January 29, 2023-in a tarlan dan thlir ila.

In kâng zat : 34

Kâng hlum zat : 15

Kâng hliam zat : 11

Ram kâng zat vawi : 44

Kângmei vanga kohna dawn zat : 50

Bungraw kâng chhe hlut zawng : Vbc. 23.68

Asset chhe zat hlut zawng : Vbc 19.28

Directorate of FES, tarlan danin kum, 2018-2024 chhung khan in kâng 278 a awm a, mi 22 an thi bawk. Nikum chhung ringawt khan in 40 kângin mi 4 an thi. Kum 2021 khan in kâng tam berin in 71 a kâng a, thi erawh an awm lo. Kum 2024 khan in 40 a kâng a, thi an awm lo. Kum 2022 khan kângmei vanga thi tam berin mi 15 lai an thi a, kum 2023 khan mi 4 an thi a, 2024 khan mi 3 an thi.

Record-in a tarlan zel danin, kum 7 chhung khan bungraw kâng chhe hlut zawng cheng vbc 78.32 a tling a; hetih lai hian kâng ṭhelhtute thawhrimna avangin bungrua cheng vbc 196.98 man zet hum a ni thung.

Kângmei chhuah hun lai hi March leh October thlaahte a ni deuh ber a; ram kâng erawh March leh April thlaahte a ni. Ram kang hi lo hal, huan hal vanga lo awm deuh ber niin FES official chuan a tarlang bawk. Kum 7 chhunga kângmei vanga kan sum hloh zat hi cheng vbc 78.32 zet a tling a, a uihawm tak zet. Chawh rualin kum tin cheng vbc 11.188 kan hloh tihna a ni.

Forest Report 2024

Nikum khan Mizoramah vawi 3,612 kângmei a chhuak a, hei hian ram hectare 3,917.74-ah chhiatna a thlen a, heng zingah hian ramngaw hectare 94.5 a kâng tel niin state environment chuan a tarlang. EFCC Department, Mizoramin a tarlan danin, nikum 2024 chhung khan Mizoramah vawi 116 ram kâng a chhuak a, lo hâlin ram a tihkan 3,496 hectare a ni a, ram kâng chhia hi 3,823.24 hectare a tling. India ramah ramngaw nei ṭha zinga ngaih kan nih rualin, ram tihkan kan ching hle niin a lang a, a pawi tak zet a ni. Chuvangin, ramngaw hlutzia leh ramngaw neih harsatzia hriaa kan ramngawte hi venghima humhalh sauh sauh zawk turin ṭan kan lak a ngai a ni.

A taka ka tawnhriat

Kum 2023 January thla tir lam khan kan LP gas pipe hlui tawh lutuk, kan fimkhur tawk lohna avanga gas pût ru chu gas stove alhin a lo man a; a bul hnaiah têl (edible oil) leh bawng thau hriak (beef tallow) a lo awm hnai nen a inman kai phut a. Meikhu chhuahna (fire electric chimney) man kai zelin a kâng ta phut a, a khu-alh dum ta ngun ngun mai a. In chhungah pawh awm hleih theih lohin meikhuin a khat ta mup mup mai a, a manganthlak duh kher mai!

Mahse, vanneihthlak takin mangang chiai thlabar (panic) em em lovin saiip (buara) hnâwngin fire electric chimney alh pâwr lai ber chu kan khuh a, tui kan theh zui bawk a. Chutih rualin gas regulator kan off bawk a, zawi zawiin a mit ta a; a thawventhlak huai mai. Kan himna chhan ber erawh Pathian zahngaihna vang liau liau a ni e; Lalpa chu fakin awm rawh se. A dawt lehah chuan electric wiring main switch-a Miniature Circuit Breaker (MCB) kan hman vang kha a ni. MCB khan electric short tur kha vengin a thim nghal vek a, kha khan lo veng lo se'ng chuan buara hnâwnga ṭhelh mih theih rual lohvin a kâng ang a, inchhanhim rual a ni lo vang.

Pa fimkhur ve tak ka ni a, mut dawn apiangin gas stove off a ni em, pindan hrang hranga electric switch off a ni em, a ṭul lova bulb chhit ên a awm em, kawngpui êntu bulb-te a ṭha em tih engkim ka enfiah ziah ṭhin. In kan chhuahsan dawn apianga chutiang bawka finfiah ṭhin mi chu ka ni a; ka nupui fanaute pawh chutianga fimkhur tura fuih châmchi ṭhin chu ka ni. Mahse, fimkhur loh palhna lai ka lo neih avangin kan kâng hlum fai vek loh chauh kha a ni a, chuvangin, tun thlengin thauah a la man thei a ni.

Kângmei chhuah chhan tam ber hi kan fimkhur tawk loh vang (man-made disaster) vang a ni tih ka chiang thar lehzual a. Kha thil thleng pawh kha fimkhur lehzual nan kan hmang a, a lawmawm letling hlein ka hria. In kâng tam tak kan chhana an chhuanlam hi vawk vulh, ar vulh, ran vulh, etc. ten electric bulb zankhua khuaa an chhit ṭhin sa uchuak lutuk aṭanga chhuak anga sawi a tam hle. A nihna lai tam tak a awm thei. A chhan pawh hengho hian MCB an hman tel loh tlangpui avang leh electric wiring mumal lova an zam ve mai mai vang a ni tlangpui.

Hetihlai mek hian, P&E Department lam mite han zawh chian hian electric short circuit vanga kângmei chhuak a ni vek lo va, finfiahna mumal tak hriat a nih ṭhin loh thuin min chhang ṭhin. Kan fimkhur tawk loh vang leh P&E department aṭanga zangnadawmna (compensate) kan beisei vang nge, electric short circuit vanga kângmei chhuak ang zela kan sawi ṭhin hi ngaihtuah chian ngai tak a ni ngei ang.

A tlangkawmna

Heng baka kângmei chhuah chhan awm thei tam tak–naupang inkhualtelem mei chelek ching, LP gas venhim ṭhat loh vang leh, thuk thai finfiah chiang lova in chhuahsan, petrol, khawnvartui, meizial bung tihlum lova paih duhdah leh kângmei chhuah thei dang laka fimkhur tawk loh vang leh kawng hrang hrang a awm thei.

March, April ṭhâl vaêkchàr a ni chho mek a, Zoram mipui, chhungkaw tinte mihring siam chawp kângmei chhiatna chhuak thei lakah fimkhur ṭheuh ila a tihzia ngawt ang. Naupang ina awm leh pitar/putar ina awmte pawh ngawi renga chhuahsan mai lovin kângmei laka fimkhur tura fuih ṭhin hi a pawimawhin kan tihmâkmawh a ni. Chutiang zelin thingtlang lo nei mi leh huan neitute pawhin huan leh lo hâlte fimkhur taka ven uluk a pawimawh tih kan hriat nawn a hun tawh hle. Khawpui lama chengte pawhin electric current hman kawngah fimkhur taka kan khawl hman hran hrang hrangte eng lai pawha kan ngaihvena kan fimkhur a ngai takzet tih i hre nawn mawlh ṭhin ang u.


-Dr. C. Lalrampana