Chhimluang rûn chanchin
Kum 1979 March thla a ni a, khaw vawt zualpui a kian tawh hnu, nipui boruak lum a la inlulin lutuk hma si a ni. Chutih lai chuan Pu Khuanglâwma Pachuau pawhin Mizoram leh Tripura inrina Langkaih lui kama Chhimluang khuaah National Highway no. 44A kawng laih hna thawkin Tuikuk zingah a khawsa ve mek a.
Hetih hun lai hian Chhimluang khua hi Tuikuk khuaah chuan khaw lian tâwk tak a ni a, a khaw mipuite pawh an taimain sum leh pai, buh leh balah an intodelh a, an khawsak pawh a pangngai hlawm hle. Tripura ramri hrúl, Langkaih lui kama awm a nih avangin khaw hmun rem tak leh nuam tak a ni.
Pu Khuanglâwma hna thawh hi ama mimal hna chiah chu a ni lo va, Pu Sainghâka (ex-minister)-in he hna enkawl tur hian Pu Khuanglâwma hi contract manager-in a dah a ni. Tichuan, Chhimluang khua tlawhchhanin kawng laih hna chu a enkawl chho ta a. He khua aṭanga châkkhai (ration) engkim an lamna hmun ber chu Jampui tlángdung, Tripura-a Mizo khua Behliangchhîpah a ni a, khaw inhnaih tê a nih avangin rei kal a ni lo.
March ni 12, 1979 a ni a, ni danga an tih ṭhin dân angin Pu Khuanglâwma leh a Tuikuk hlawhfate chu Behliangchhîpa ration lam turin an thawk chhuak a. A Tuikuk kalpuite chuan a silai chu putsakin Pu Khuanglâwma chu a hmasa berah a kal a, Chhimluang khua leh Behliangchhîp inkar kawng chanve vêl, zo leh phai inrina, a ‘puallâwi’ an thlen chuan Pu Khuanglâwma chu a ṭhuihruaite chuan hnung lam aṭangin an kâp ta zawt mai a. Hreh tak chungin a tlu a, thei leh thei lovin amah kâptute chu a en a, “Ngati nge min kah tâk mai?” a ti a. Chu veleh a lu-ah an vaw zui a, tho leh tur awm tawh lovin chu lai hmunah chuan a chatthla zui ta a ni.
Hetia a hote’n an thah mai nachhan hi a pawisa an duh vang leh a silai an awh vang a nih a rinawm. Pi Mângkhûmi chuan, “Ka la hre reng ṭhin, kan pa chuan Yugoslavia siam silai ṭha deuh mai a nei a, a hming pawh Brono a ni. Magazine pawh a nei nghe nghe a, silai îtawm tak tur a ni reng a ni,” a ti. Amah Pu Khuanglâwma tak pawh hi a fimkhur lo deuh va, Tuikukte hi a ring hma lutuk ve deuh niin a lang. An mizia dik tak a hriat chian loh vang pawh a ni ang; a hma pawhin silai kah dante a lo zirtîr ṭhin a ni âwm e. Hetia vânduaina a tawh ṭum pawh hian a hmasa berah a kal a, a hnungah silai kengin an zui a, a che duh tan chuan chêtna hun remchang tak a ni ngei ang; an sual vâng chu thu hran ni se.
Tichuan, a thattu Tuikukte chu an tlânbo nghal a. Pu Khuanglâwma thih thu pawh hi hriat a ni mai lo va, amaherawhchu, Behliangchhîp lam an thleng lo va, Chhimluang lama an kir leh tâk bawk si loh avângin bo thanin a thang ta a. A Tuikuk hruaite an han tlânbo leh zel bawk si nen, ngaihṭhatna chi a ni ta lo reng a. Pi Mângkhûmi chuan, “Inpa a hnathawhna hmunah a bo,” tiin min rawn hrilh a, ka ngaihdânah chuan ‘Patlinga pumpa bo ngawt thu a awm lo ve,’ ka ti a. A thi a nih chu ka ring thiam nghal mai a. Mi dangte pawhin chutiang rilru chu an pu ve hlawm a nih ka ring, lungchhe takin kan ṭap nghal tawh mai a. Tichuan, kan ngaihṭhat loh rilrûk ang ngeiin a hnu rei lo te-ah a ruang an hmuh thu chuan min rawn dêng zui nghal a ni,” a ti.
Hetia Pu Khuanglâwma a thi tih hriat a nih hma, bo anga a than lai hian Tuidam tlangvâlte chu Chhimluang lamah liam thla nghalin, ngawrh takin an zawng nghal a. Hetih lai hian Chhimluang khaw Tuikukte chuan an in leh lo an la tlânsan rih lo. Tichuan, Tuidam ho chuan zawng zelin, Behliangchhîp kawng chu an zawh chho zel a, phai leh tláng inrina, a puallâwiah, kawng aṭangin rim an hre ta a, Pu Khuanglâwma ruang ngei chu an hmu ta a ni. Pawikhawihtute hian ruang chu kawng aṭanga fîng khat vela hla, di hmun zâwlah hnûk pheiin an lo zalh a; a bekah silaimu luhna hnuhma a awm a, a bul maiah chuan a lua an vuakna talhtum pawh hmuh a ni.
Tuidam tlangvâlte’n a ruang an hmuh hi chuan Kawrthah tlangvalte pawhin Pu R. Lalkailuia, Kawrthah Police OC (tùnah Deputy Cammandant. Rtd., Chaltlang, Aizawl) leh constable pahnihte nen Chhimluang an thleng tawh a, a hnuah Lokicherra (Zawlnuam) lam aṭangin mi tlêm azâwng an rawn thawk chhuak ve leh bawk. A hma zânah ruah a súr cherh cherh a, chuvâng chuan Langkaih lui pawh nghâwng thlenga dai a ngai a, kut insuihin an inhruai kai a ni. Anni an thlen ve lai hi chuan Chhimluanga Tuikukte chu tar chak lo, mahnia insaseng thei lo tih loh chu khuaah hmuh tùr pakhatmah an lo awm tawh lo va, ram lamah an lo biru fai vek tawh a ni.
Tichuan, Mizoram lam aṭanga kal tlangvâlte chuan Pu Khuanglâwma ruang chu zâwn haw mai an han tum a, Tripura Police-te chuan an phal ta hauh lo mai a. Kawrthah OC Pu R. Lalkailuia te leh Tripura OC te chu an inhmu thiam lo ṭhelh nghe nghe a. A tâwpah chuan ruang chu Vanghmun, Tripura-ah lâk a ni a, Pu Lalngova, High School Headmaster inah an nghat ta a, post-mortem examination neih a nih hnuin vùi nghâl a ni. Heti a nih tâk avâng hian Aizawl aṭanga ruang la tùra kal Pu Sainghâka leh a ṭhiante pawh chu beidawng takin an haw leh ta a ni.
Pi Mângkhûmi chuan, “Kan pa ruang chu a lo thlen thuai beisei takin kan lo nghâk a, mahse, a rawn thleng leh dawn lo tih kan hre thuai a, zan khat chiah kan tlaivâr hman a ni,” a ti.
Chutia ruang an lak theih tâk si lo lohvah chuan Tuidam leh Kawrthah tlangvâlte chuan tlàwmthlak an ti hle mai a. A tira an tum lâwk rêng ni hauh lovin, Chhimluang khua chu an suasam ve ta a ni. Sawi tawh angin, he khua hi khaw hausa leh intodelh tak a ni kan tih tawh kha. Bungrua hlu tak tak leh pawisa tam tham tak kâng ralin, a hun laia khaw ropui, in za nufa khua ve rêng ruang chu mit khap kar lovah meivâpah a chang zo ta a ni.
Hetia Mizo tlangvâlte’n Chhimluang an hàl mang ṭhak avang hian Tripura sipai leh police-te tihluihnain Tripura, Jampui tlangdunga Mizo awmte chuan Tuikuk ho in hi a zuk sak ṭhatsak leh ta vek a; mahse, Chhimluang khua hian vawiin thleng hian a dinhmun ngai a awh phâk leh tawh lo!
He Chhimluang rûn chungchânga hi Pu R. Lalkailuia, Kawrthah OC chuan tihian a sawi: “Tripura ram chhúng a nih avangin keini tan case lak theih a ni lo va, Behliangchhîp OC kutah ruang chu kan hlân a, kan hâwnsan ta a ni.
“Chhimluang khua chu Tuikukte chuan an rauhsan vek tawh avangin tlangvâl ho chuan an suasam ta a. Keini chuan tlangvâl hote chu kan hâwsan a, Tumpánglui (Tuikuk khua tho) kan thleng ta maw tihah Chhimluang khua chu a kâng ta a ni.
“Chutia an khua a kan tâkah chuan Tuikuik hote chu a leh-a-lingin Tripura police hnênah an zualko ta a, anni chuan case chi hnih/ thum lai an rawn siam ta a, an case rawn siamte chu pâwngsual case, rûkrûk case leh a dangte a ni. Lokicherra (Zawlnuam) tlangval pakhat phei chu a hming hmerhin pawngsual case awrhtîr tur zingah an rawn sawi lang a. Heng case an rawn siamsak zawng zawngte man tur hian min rawn nawr ta a. Amaherawhchu, Tuikukte vuivaina zawng zawng hi a dik vek loh avang leh buaina pawh hi anmahni cho chhuah a nih zawk avangin an thil phùt chu ka hai dersak ta a. Action engmah ka lak tak si loh avang chuan ka service pawhin a tawrh phah ta deuh a ni ang, promotion pawh ka hmuh har phah ta a ni.
“Rin ai takin boruak chu a sosáng a. A hnuah pawh Pu Zahmingthanga, Mamit SDM nen Chhimluang khua chu kan zuk tlawh leh a, chu mi ṭum chuan Tripura police-te nawr luihnain Behliangchhîp mipuite chu Tuikuk in sain an lo hnatláng nghe nghe a, Chhimluang Tuikukte chungah chuan an thinrim ve khawp mai,” tiin.
Tuikukte’n Pu Khuanglâwma an thah aṭanga kum 33 dáwn a liam hnuah, a nupui Pi Mángkhûmi hi 19.1.2012 khan Aizawlah ka zawng chhuak a, nu fel tak leh mi biangbiak thiam tak a lo ni a. A pasal a hmangaihna leh a tana a inpêk zawhzia a ropui ngawt mai. “Kan pa boral hian kum 34 ka ni a, duh ila pasal nei leh rual lek ka la ni. Mahse, pasal neih leh tumna leh duhna reng reng ka nei tawh lo. Tun thleng hian ka fate’n nupui pasal an neih chângte hian thusawi hi harsa ka la ti hle ṭhin. Kan pa thlân hi Tripura-a zu zawn chhuaha han tlawh ve reng reng pawh ṭha chu ka ti viau ṭhin a, mahse, ka tlawh duh ta lo, ka thih ve hunah kan tu leh fate’n kan thlânlung hi a rualin rawn phun kawp mai se, tih erawh hi chu ka chah fo ṭhin,” tiin a sawi. Pasal neih leh tum tawh lovin a fate chu a hmeithaipui ta a ni.
Pi Mângkhûmi hi mi rilru tluang tak, mite khawngaih thei tak leh Pathian ṭih mi a ni a, “Kan pa thattute (Româwia leh a ṭhiante) an man thu min rawn hrilh pawhin phuba lâk duhna emaw, huatna emaw ka rilruah pakhatmah a awm lo. Nunna hlutzia ka hre chiang a, chuvang chuan an chunga a chhe ber thlentír ve duhna reng reng ka nei lo, ka khawngaih hle zawk a ni,” tiin a sawi.
Pi Mângkhûmi leh Pu Khuanglâwma te hi Maite khaw chhuak niin, 16.12.1963p-ah an innei a, rambuai lai khan Ruallungah sawikhâwm (group) an ni. Hemi kum vêk hian Aizawlah lùtin, tùna an chênna Bethlehem Vêngthlangah hian an inbêngbel hlen ta a ni. Fapa pathum leh fanu pahnih an nei hman a, an fa tlum ber Lalhriatpuia phei chu Pu Khuanglâwma thih hnu thla khat vêl lekah a piang a, a pa hmêl a hmu hman lo. Khatih hun laia PC sorkar khan a dinhmun hrehawmzia hriain, kum 1981 khan Accounts & Treasuries Office, Aizawlah hna a pe a, kum 2012 tir lam khan a hna aṭang hian a pension a ni.
- Rohlupuia Chhangte