V Thangzama hla hlutna

Hla phuah thiam V. Thangzama hi kum 1935 March thlaah a piang a, kumin hi kum 90 a tlinna a lo ni ta reng mai. Chuvangin, tun ṭum chu V. Thangzama kum 90 a tlin lawmpui nan a hla hlutna ka rawn ziak a ni.

V. Thangzama hian kum 24 mi vel a nihin hla a phuah ṭan niin a lang a, hla 50 bawr vel a phuah tawh a. A hla phuahte hi hlawm hnihin a ṭhen theih a ni; Pathian fakna hla leh ram ngaih hla te tiin, Pathian fakna hlaah hian Krismas hlate pawh a bet tel thei awm e. Lengzem hla lam hi a phuah lo niin a lang a, lengzem hla ni chiah lo, ‘Ka di chhawrthlapui’ tih erawh chu a phuah a.

V. Thangzama hla phuahte hi ngun taka kan en chuan, Mizo mimirin kan tuipui phak loh Welsh-ho hla thlûk ngainat, minor thlûk lam hi a ngaina hle niin a lang. Hei vang hian a hlate hi awlsam taka thiam mai a har ṭhin a ni.

Hla phuah thiamte hian kalphung an nei ṭhin a, V. Thangzama hian Lalzova angin hla thu lungkuai leh no lam a hmang lem lo va, Vankhama angin hla thu un pui pui a hmang hek lo. A hla thlûk mil tur ṭawng a dap khawm thiam em em a, hla tlar tawp ri inmil a ngai pawimawh hle. Hei hi sap-ho pawhin an tih dan fo a ni. Entirnan:

Khawi lam chûn chawi lai nau nge maw,

Dam diaia zanmu chhêng saw?

A hming maw, Maka, Remruattu,

Chatuan Pa, Remna Lal chu.

tihah pawh hian tlar khatna leh tlar hnihna tawpa ri hi ‘maw’ leh ‘saw’ in a tawp a, a ri a inmil thlap a ni. Chuti ang bawkin tlar thumna leh tlar lina tawp ri hi ‘tu’ leh ‘chu’ in a tawp leh bawk. Heti ang ri inmil hi V. Thangzama hlaah hian a tam hle.

Lanu leng leh kan val rual,

Zoram par chu nangni hi;

I par tin vul a mawi zual,

I par zu leh a thlum si;

Hnam tin dawnpui ka nuam e,

Khuai ang lawiin lo lêng se;

Dâwnin an ma bil lo’ng e,

Kîr zai reng an rel lo’ng e.

tiin.

He hla hi thlûk nei lo, a chhama chham chi pawh ni se, a hniam thei lo hrim hrim a, V. Thangzama hla thu kalhmang chungchuanzia tilangtu a va ni chiang em!

Ânpai lêngin an hrilhfâk,

Kan zotlang tluana tlâwm mak

tihte hian min tiṭim ur ur thei hial mai ka ti. V. Thangzama hian hla dang phuah miah lovin ‘Rual tin khumtu YMA’ tih hla ringawt pawh hi phuah se la, kei chuan hla phuahtu ropuiah ka ngai tawh ang.

Mizorama missionary lo kal Zosapthara khan V. Thangzama hla phuah anga tlar tawp ri inmilin hla a phuahin a letling nual a. Nimahsela, Mizo ṭawng a thiam tawk loh avangin Mizo ṭawng a tihbawrhbân lek lek châng a awm. V. Thangzama, Mizo pa ngeiin Pathian fakna hla ‘Ka zai chhan ber’ tihah hian, ti hian zu chhep chhuaka maw le:

Leiah ro hlute chhuangin zai mah se,

Nawmchenpui zawng hril mah se;

Kei ka zai chhan chu Lal Isua hming hlu,

Ro ṭha leh hlu chuai ngai lo chu.

tiin a thiam hle mai, tlar khatna leh tlar hnihna hi ‘e’ ri hmangin a rem a, tlar thumna leh tlar lina hi ‘u’ hmangin a rem leh a ni; tluk loh rim chu a nam a ni.

Engtin nge a tih zel khah?

An sawi an hril, thil lo lam an hril,

Khawvel min an hriat châk thil;

Mahse hril fo se, ngaihnawm a tling lo,

Kei ka zai chhan hi a tluk lo.

a tihte hian a zai chhan ber Isua a chawimawiin Mizo ṭawng pawh a chawimawi telin ka hria.

V. Thangzama hla thu kalhmanga thil lo lang leh chu a thlûk mila thu a rem thiam em em mai hi a ni leh awm e. A hla phuah pakhat ‘Siamtu zai ngai mai rawh’ tihah hian a chiang hle.

Aw khawvel thlir ila, mawi e mah ti ila,

Lung a awi sêng lo ve, ṭahna a tam mai thlâwn;

Duhthulêng sâm ila, tawn khawp a tling si lo,

Vuina hlir, thîkna hlir, lawmna rêng kan tawng lo.

a thlûk i thiam chuan han sa chhin teh, a thlûk leh a thu inmilzia i hre mai ang.

He hla châng hnih lek ni si, mihring nun phawk chhuak zo tak sia a phuah chhuak thiam hi a ropui ngawt mai. A chang hnihna hi han chhiar ve teh:

Eng hi nge i zawn a, eng hi nge i lo ûm?

Eng hi nge i hlut a, khawi lamah nge i tlan?

Chhût ngunin ding rih la, vawi sarih ṭawngṭai la,

Lawm pawhin, vui pawhin, Siamtu zai ngai mai rawh.

A sawi tumah a lut ṭha hle a ni.

Pu R. Vanlawma khan Rokunga hla phuah thiamzia a sawinaah “A thlûk milin a thu a vuah thiam em em hi a ni,” a ti a. Chuti ang bawkin V. Thangzama hlate hi kan chhiara ri hniam leh sang lai ang hian a thlûk hniam lai leh sang laia thu awm tur hi a hre hle mai. He hla pawh hi ring deuh lênglâwngin han chhiar la, i sa a ni deuh nghal mai ang.

Khuanu rêl rêng ni maw, hmakhaw sial tum reng hi?

Lei hi rochun se la, lungkham an bâng dawn lo;

Tlaina reng awm si lo, hah takin an ûm a,

Hun khirhin a nanin, chauvin an tlusawp e.

Hetianga a thlûk mila a thu rem chungchangah hian V. Thangzama hian a hla phuah ṭan tirh aṭangin a ching nghal a. A hla phuah hmasak pawl ‘Van aw mawi ti chu ngai r’u’ tihah pawh a lang nghal a ni.

Van aw mawi ri chu ngai r’u,

Min tho ve, a thang ri chuan;

Zan mu rêng ka chhîng thei lo;

Min ṭhâwng e, ka thinlaiah.

tiin.

V. Thangzama hla thu kalhmanga lo lang chiang leh em em chu, Mizo ṭawng a hmang fimkhur hi a ni. A hlaahte hian hla thu a hman tam lohnaah pawh Mizo ṭawng dik thlapin a hmang ṭhin. Hla phuahtu dangin an hman zen zen loh pawh a hmang nual mai. Entirnan: ‘Kan hma reng a ngaih em chu’ tih te, ‘Teh kher lova pek lawmna ber’ tih te, ‘Van kohna thianghlim chhawn’ han tihte hi V. Thangzama ṭawng kauchheh kan ti mai ang chu.

V. Thangzama’n Mizo ṭawng a thiam ka tihna em em chu, a hla phuah ka hriat hmasak pawl ‘Kan zaipui tur’ tih hi a ni. Ti hian a phuah a:

Ka duhsâma’n chin lêm awm lo,

Hringnun piah ram va chuan ila;

Chhûm zin lohna, zan thim awm lo,

Angel lênna han thleng ila.

a ti thiam a.

A chang hnihnate hi han en teh:

Min hrilh rawh u Van mite u,

Tu’n nge hmelma lainat cheu ni?

Hmâna hnâwl hnu min zawngtu chu,

Kan lo hian aw a tlei lo’m ni?

a tihte hi, a va mawi tak em! ‘Kan lo hian aw a tlei lo’m ni?’ tih hi tlar khat lek ni mah se, thu tam tak a sawi a ni.

Hla phuahtu dangte aia V. Thangzama danglamna nia ka hriat chu, hla thua hman remchang ni lem lova ngaih mawi taka a hmang thiam ṭhin hi a ni. ‘Tho la, ding ta che’ tihah pawh hian a lo lang a:

Si-ar lêng mah khian lamtluang an chhui a,

Si zângkhua a bungbû e;

Kan tan khua a vâr, khawfing lo chat e,

Tho ru le, i kal ang u.

tiin, ‘Si zângkhua a bungbû e’ a ti thiam a. ‘Ram hi kan siam’ tih hlaah pawh, ‘Arpa chan lai changtute u’ tiin, Mizo ṭawng upa, hlaah mawi takin a zep thiam riau a ni.

Tunlaia hla phuah tam tak hi chu a tualchher hle, mi ṭhahnemngaite’n an sawisel dan pawh, ‘Ṭhangtharte hla phuah hi chu ṭawng tuallêng a thlûk an siam a, an sa mai mai a nih hi’ an ti ṭhin. Hemi kawngah hian V. Thangzama hlate hi chu a fihlim hlein ka hria.

Ami’n sêl lo u hmingṭha,

Lo hlan ve u chan ai ṭha;

Hleite’n dang lo a thang ri,

Khua tin mawitu a lo ni.

Chanhai riangvaite puitu,

Thlafam lusûnte hnêmtu;

Kristian êng chu an lo chhi,

Duhaisam chu hei ngei hi.

A chhiara chhiar pawhin a dak thlarh mai a nih hi.

Ram leh hnam hmangaihna lamah pawh V. Thangzama hi a duai lo hle mai. Eng tin nge kan ram a hmangaihzia a sawi kha:

Ka lenrual lungduhte u,

Phâng lote’n i pên ang u;

Ram riangte hi kan kûrpui,

Hmatiang sâwna kan ṭûlpui.

a ti chhuak hial a nih hi. ‘Ram riangte hi kan kûrpui, hmatiang sawna kan ṭûlpui’ han tih aia ram hmangaihna hla hi a awm chuang dawn em ni?

Chuvangin, V. Thangzama hlate hi Mizote tan chuan a hlu hle mai; Mizo ṭawng tihausatu a nih mai bakah, Mizo ṭawng thlûk mila hla phuah thiam pawimawhzia tilangtu a nih awm e. Hemi kawngah hian han sawi zau deuh ka duh chu, hla hi uluk taka phuah tur a ni tih hi a ni. Pathian fakna hla a ni emaw, ram ngaih hla a ni emaw, lengzem hla pawh ni se la, uluk a ngai khawp mai. Thlûk a neih avang ringawta hla a chhiar ngawt chi a ni lo a, kan Mizo ṭawng tihausaa tiphuisui zeltu chu hla hi a ni; chuti ang bawkin kan ṭawng tidaltu pawh hla tho hi a ni si a. Chuvangin, V. Thangzama anga hla hi uluk taka phuah a ṭul a ni tih hi hla phuahtute hian hria se a duhawm khawp mai.

Mizote tana V. Thangzama hla hlutna dang leh chu–a thlûk hi a ni awm e. Kan hriat ṭheuh angin Mizo hla thlûk tam ber chu thlûk nêm kal riai riai a ni deuh vek a. V. Thangzama hla thlûk erawh chu a changkang hle a, hnam dang zingah pawh a zahpuiawm loh a ni. Heti anga hla phuah tur hian solfa thiam pawh a ngai hle ang. Chuvangin, V. Thangzama hla hlutna chu solfa thiam tak hla phuah tih a hriat hi a ni.

Tunlaiah music lamah pawh kan lo changkang ta hle a, kan hlate pawh music chi hrang hranga rem theih tura a changkan ve a ngai tih hriain V. Thangzama hian music changkang zawka rem theih tura a hla phuah pakhat han tarlan ka duh chu, ‘Ka di chhawrthlapui’ tih hi a ni. A hla thu lam chu eng pawh ni se, he hla hi Mizo zaithiam lar tak Vanlalruati sak atan leh music lama mi tuite tana a phuah a ni. Music lama a sanzia a tilang khawp mai. Chuvangin, V. Thangzama hlate hi ṭhangtharte tan a hlu tial tial dawn a ni.

- Hausanga Hauzel