Written by
- Dr. Malsawma
9436141377

Sikserh thihpui kan tlem tial tial




Vanglaini dt. 19th February, 2025 chhuakah Health & FW Department-in kum 2024 chhunga sikserh chungchanga an hmalak dan leh sikserh vei mi 16,899 lai an hmuh thu leh thihpui zat pawh mi 7 an ni tihte kan lo hmu a. Sikserh dona kawnga hma latute zinga kan tel ve lai (2005–2009) ngaihtuah chuan nasa takin hma kan sawn tih a chiang a; a lawmawm em avangin a pualin ka rawn luangliam ve zawk a ni!

Khang hun lai–kum 20 liam taah khan Mizoramah sikserh vei leh thihpui an tam hle ṭhin a. Thil pawi tak chu sikserh vei tam tak, enkawl mumal hman lohva an thi ṭhin kha a ni. Khang hun lai khan sikserh a tam em avangin sawrkarin mi tu pawhin lu nâ leh khawsik, sikserh nia rinhlelh theih chi an neih chuan a rang thei ang bera sikserh damdawi ‘Tab. Chloroquine’ an ei nghal thuai theih nan khaw chhunga veng tin tih theihah sikserh damdawi lamna tur Drug Distribution Centre (DDC) a dah a. Mi tlawmngai te, zirtirtu te, dawrkaite leh mi remchang, inpe peihte chu sikserh damdawi ei dan (naupang aṭanga puitling) ziaka pein, anmahni inah damdawi an kawl tawp mai a ni.

Chumi hnua sikserh dinhmun tlema a lo ziaawm deuh khan thil kalphung a felfai zawk nan DDC-te chu ṭhiatin, inlamrelna neite thisen laksaka ekzamtir thei tur Fever Treatment Depot (FTD) siam a lo ni leh ta a. Chu’ngte chu Health Sub-Centre kaihhruaina hnuaia awm a ni a, an ṭangkai em em a ni.

Hetianga sikserh a hluar viau rual hian kan damdawi vauchher ber Inj. Quinine chu damlo tam takin mamawh em em mah se, an taksa a chak loh tawh viau hnua han peka an zawh loh ṭhin avangin mipui zingah Quinine insawiṭhaih tâwkte an lo awm ta hlauh mai a. Thil awmzia inhrilhfiah turin chhak leh thlang, chhim leh hmarah tlân dâwr dâwr a lo ngai ṭhin bawk a. Ama’rawhchu, damlo enkawltute lamin damlo khawsik rei tawhte chu sikserh an vei ngei tih fiah hnuah pawh anmahni taksa tihchak hmasak zet hnua damdawi an pek chuan an ṭhatpui zel a ni tih an hriat chhuah hnuah chuan hetiang harsatna hi chu a lo ziaawm zui ta a ni.

Sikserh sem darhtu chu thosi a nih tlat avangin sikserh laka him tur chuan thosi seh pumpelh phawt a ngai a, chu chu tunlaia natna lo punlun thar mek Dengue leh Chikungunya pumpelhna kawng pawimawh leh awm chhun tih tlak hial pawh a ni bawk. Chumi atana pawimawh tak chu, zana thosilên hnuaia mut ṭhin a ni. Chuvangin sawrkar chuan chhungkaw tin chu zanah thosilen hnuaia mu ngei tura zirtirin, mi harsa zawkte tan a thlâwnin thosilen a sem a. Thosilen chu thosi laka him nan a ṭangkai lehzual theih nan thosi thahna damdawiah a chiah hmasa zel nghe nghe a. Sawrkar sem dawng lote tan pawh damdawia mahni thosilen chiah theihna tur a ruahman hial ṭhin. A dawt leh chu, in chhunga DDT kah a ni a, hei hi a thua awl hmel tak, a taka har em em si a ni. Mizoramah thosi kah hi sikserh dona atana hmalakna upa ber a nih hial tawh rualin, a nih dan tur ang taka DDT tui siam aṭanga uluk ṭan a ngaihzia hi zawm a har tlat ṭhin a ni.

Sikserh do kawnga hmalaknate chu mipui zirtirna atan a sawia sawiah duhkhawp lovin ṭhahnemngaih thilah he thu ziaktu hian hlain a dah nghe nghe a. Uluk taka chhiar chuan sikserh chungchanga hriat tur tlanglâwn chu a kim thuak âwm e. He hla lo pian chhuah hun (2009) hi sawi tâk ang hian Mizorama sikserh natna hluar zual lai, mitthi hriattirna ziak (board)-a ‘Thih chhan: Malaria Pf’ tih hmuh tur a tam lai kha a ni a; tun dinhmun nen chuan a inthlau tak zet. Hetiang taka hma kan sawn ta hi a lawmawm tak meuh a ni.

Tun dinhmun kan thlen theihna tura thâ leh zung lo thawh tawh zawng zawng te, Health & FW Deptt.-a thawktute–a hotu ber aṭanga a hnuai lam zawng zawngte leh min thawhpuitu–DDC, FTD, ASHA leh mi ṭhahnemngai dangte pawhin lawmawm an ti ve ngei ang.

He hla ‘Sikserh râlpui’ hi Durtlang Branch YMA leh Ramhlun South Branch YMA zaipawlte chuan uluk taka sain youtube lamah ngaihthlak theihin an dah chhuak nghe nghe a ni.

• Sikserh râlpui

Kan ram dung leh vâng hi han thlir vel ila,

Boruak thiang leh zotui fîm chawi dam diai e;

Mahse sikserh râlpui hrâng vang hian maw,

Lungdam têa zanmu chhîn a har ngei e!

Sikserh zia chu lu nâ, khawsik, tlun leh chauh,

Vanduai zual tân fam khaw lamtluang bumboh chu!

Pheikhai rualin sikserh râlpui tâwn ila,

Dorâl hnehna hlado kan la chham ngei ang.


 Sikserh sem darhtu chu thovai lo ni e,

Thisen châkin hringmi rûnsâng rawn bêl e;

’Silên nêmtê hnuaiah zânmu chhîng la,

Chuti’n thovai hrâng lakah i him ngei ang.


Vânduai palha inlamrêl ni tawn chângin,

Rei rial lovin Efi Ti Di pan thuai la;

Mahni ngaihdan, rinthu phuah chawp–tlai luatna,

Enkawl hma chu an dam leh hma ngai asin!


Siktui fîm tling, thovai rûn nuam lo ni e,

Sakruang bualin hringmi tâwnah râl an rêl;

Râl dai theu nan rûn in sumtual vawng fai la,

Chem ang dama nuihiauvin i lêng ngei ang.

- Dr. Malsawma, 9436141377