Written by
- Lalchuailova
Mualpui Bethel, ITI

Kristianna leh hnam zia




Ringtute hming thar ‘Kristian’ tih lo lanna chu Tirhkohte 11:26-ah kan hmu. Heta ṭang hian Isua Krista zuitute chu ‘Kristiante’ tih an lo ni ta a, an nun dan leh zirtir dan hi Kristianna chu a lo ni ta ber a ni.

‘Hnam zia tih emaw ‘hnam nun’ tih emaw hi sapṭawnga ’way of life’ tih leh ‘tradition’ tih hian a sawi kim viau awm e. Hnam nunphung leh zia hi culture kan tih chu a ni a; hmasawn thei, ṭhang thei, changkang zel thei leh tluchhe thei a ni. Culture tel lo chuan hnam a awm thei lo va, hnam a puitlin tak tak dawn chuan a rama michengte’n chanchin (history) ṭha tawk tak an neih a ngai ṭhin.

Chuvangin, eng hnam pawh hian anmahni hnam nunphung leh zia humhalh a, an vawn nun reng loh chuan ram leh hnam angin an ding chhuak tak tak ngai lo. Zo fate zingah Kristianna leh hnam zia chungchang pawm dan inpersan sawi tur a awm ṭhin. Mi ṭhenkhat ngaihdanah chuan, Kristian kan nih chuan hnam ziarâng rêng rêng bânsan vek hi Kristiannain a tum nia ngai an awm. Ṭhenkhat ve thung chu Kristian nih hnuah pawh hnam zia tihnun zel duhte an ni.

A enga pawh chu lo ni se, Kristianna hian zia bik leh culture a hran a hraiin a nei lo va. Krista Isua ring chunga sual do tur leh thil ṭha ti tura nun hi ‘Kristianna culture’ chu a ni. Chumi zûlzui zela hnam chi hrang hrangte’n an hnam zia ṭheuh mil zawnga Krista zia leh vannun zirtir hi kan biak Pathian duh zawng leh thil tum zawk niin a lang.

Mizote hi hmakhawsang aṭangin culture nei ṭha hnam kan ni a, kan culture leh Kristianna mil zela kan ṭhan chhoh chuan hnam ropui kan la ni ang. Mizo tluka zai ngaina leh hla nei ṭha hi khawvelah an awm ve kher lo vang. Nileng leh zankhuaa hlim taka zaia lâm ho thei hnam kan ni a, Mizo zawng zawng pawh awm khawm ila hla sa ho thei kan ni ang. Chutiang ti thei hnam dang awm ve tak maw!? Hmânlaia kan hla thu kalphungte hi a mawiin a ṭha a, a thlûkte hian lung a kuai ṭhin. Huaisenna, dikna, rinawmna, ṭhatna, tuarchhelna, taihmakna, mi tana nun pek, mite’n thil ṭha chang se keiin a chhe zawk chang ila, kei a hreawm leh hahthlak lai berah ka ṭang ang, mite’n ei tam se kei chuan ei tlem zawk ila tih te, ṭanpui ngai ṭanpuite hi Mizo culture leh Kristianna culture mawi takte an ni.

Mahni culture hnuchhawn zawngin kan rama Kristianna a rawn luh tirh khan kan kal hlauh mai a; kan zai leh lâm te, kan hla thu kalhmangte leh kûtte leh kan rimawi neih chhun khuang te, seki te chu sual rim namah kan chhuah ta hlauh mai a. Sap tih dan chu kan inngaihsansiak a, chu chuan thui takin mahni hnam zia hmuhsitnaah min hruai a ni. Mizo ngam lovin sap nih kan tum a, kan nun a sawprawp khawlo zo va; a tharin kan hnam nun ze mawi zirtir leh kan ngaihphah ta a ni. Kristian zirtirna hnukpui, mi dang tana nun pek tih te, rinawmna leh ṭhatna tinreng kan hnam nun ziaa kan neih sa thu chu a zirin kan zir leh ta a nih hi! Kan lo nih tawhna saaah hian kir leh ila Kristian zirtirnaah pawh kan ngheh zawk ngei a rinawm. Kan culture-a a ṭha lo laite chu kan hria a, a ṭha lote chu hnâwlin, a ṭha apiang chhawmin khawvel finna ṭhang zela thil ṭha apiang kan culture milin la lut ila, mahni culture hmuhsit nan engmah hmang lovin. Tichuan, Mizo hi hnam hmasawn kan lo ni ngei ang.

Kristianna kan ramaa a lo luh hian Mizo hnam nun ziaah danglamna (change) a rawn thlentir ti ila a dik ber ang. Sap missionary-te chuan kan hnam nun zia chu Kristian inzirtirna kawnga hnawk thei a ni tih hriain min paih bosak an tum a. Zu leh sa hmun intihhlimna te, mipat hmeichhiat kawnga rin dan âtthlâk takte min ṭhiahsak a. Chung thil nena inkaihhnawih chi reng reng pawh chu Kristianna nena inmil lo nia ngai zelin, fîr taka kalpui a ni ta zel a. Mâwlna ûm bovin zirna (education) min chhawpsak a, eizawnna chungchangah pawh awlsamna leh rahbi min tuksak zel a.

Kristianna hnam anga kan lo pawmna hian a ṭha zawng zelin hmasawnna nasa tak kan hnamah a thlentir a, kum 100 chhung chauh a ral hnuah khawvel mithmuhah Zo fate min phochhuak a ni ta der mai. A ṭha lo lai chauh paih a, a ṭha chhawm nung tur kan nih laiin, hnam dang ze miala nun chu Kristianna nen inmil zawka ngaihna tam tak a lo chhuak a. Chu ngaihdan leh nun dan chuan tuna kan ṭhangtharte khawsak zia leh kan nun dan thlengin nghawng a nei chho ta a. Hnam tih dan phung (tradition) leh hnam zia (culture) mausâm vek duhna hialte ṭhenkhat rilruah a lo piang ta a ni. Chuvangin, hnam mâwl kan nihna aṭanga min hruai chhuaktu leh khawvel êng min hmuhtir a, hnam hmasawnna min thlentu kan Kristianna leh kan hnam nun zia hi inmil leh inhnêk remtir zel tura ngaihtuahna kan sen zel a ṭul ta a ni.

Khawvel hian intihsiakna tam tak neiin hma lam pan mup mup mah se, Mizote tan chuan ‘Zonunmawi’ tlansan zawnga hmasawnna kawng zawh hi thil inhmeh lo hulhual a ni reng a, kan sakhua nen inzawm tlat a nihna hi kan chhuangin kan chawi vul zel zawk tur a ni ang. Kristian kan ni a, kan Kristianna hi a takin nunpui ṭheuh ta ila, Zonunmawi hian Mizote thinlungah leh hnam dangte thinlungah hian hmun a chang thûk ngei ang.

Zonunmawi hi Zo fate nun dan mawi chawinunna a nih rualin, Kristian nun dan dik inzirtir thar lehna hmanrua atan pawh thil inhmeh tak a ni. Zonunmawi inzirtirna hmun ber a kan neih ṭhin zawlbuk kan nei tawh lo, nimahsela, khaw tin leh veng tinah kohhran leh YMA hran nei kan ni a, chung te chu tunlai zawlbuk ni se la, Zo nun ze mawi inzirtirna hmun leh van nun thlenga min hlâng theitu ni zual zel se la a va duhawm dawn e.

Mizote hi ram fianrial taka a binga cheng ṭawng bil (dialect) nei hrang ni mah ila, Mizo ṭawng (Duhlian ṭawng) hi ṭawng inṭâwm tlan (lianguafranca)-a hmang, inpumkhat ṭha, thil ti ho thiam, inpawh tawn ṭha tak leh Kristian kan nih deuh vek avangin kan Kristian nun dan mawi leh Zo nun ze mawi hrang hrangte ṭha taka vawng nung zel thei tur kan ni. Chutih laiin, khawvel zai khata luan tumna thlipuiin min tuam mekna karah kan hnam thil vawn ṭhat leh chawi lâr kan tumna boruak hi thiam taka kohhran leh tlawmngai pawl ten kan kalpui thiam zel a pawimawh dawn. Kristian nun dan mawi leh Mizo hnam zia–Zonunmawi chuailova par vultir zel turin Mizo Kristiante’n ṭan i la zel ang u.

- Lalchuailova, Mualpui Bethel, ITI