DOWN SYNDROME
Down Syndrome eng nge a nih?
Down Syndrome (Trisomy 21) chu mihring inthlah chhawnna kawnga chi kal sual vanga naupang rilru, pianphung leh hmel lan dana thil danglam emaw, rualban lohna lo thleng ta ṭhin hi a ni. Heng mite hi rilru lama rualban lohna, ṭhan lenna kawnga mi dang phak lohna leh pianphung leh hmel lan dana mi dang aia danglam bikna neiin an lo piang chhuak ṭhin a ni.
Down Syndrome chu eng vanga awm nge?
Mihring hian cell kan tih mai, kan timûrah hian kan DNA aṭanga insiam lazai ang tak mai chromosomes kan tih hi pair 23 (a vaiin 46) kan nei a. Chu kan chromosome pair 21-naah khan eng emaw vanga timûr inṭhensawm dik loh vanga chromosome dang a lo awm belh khan kan chromosome 21-naah khan pahnih awm turah pathum a lo awm ta a, chu chuan Down Syndrome chu a lo thlen ta ṭhin a ni.
Engtin nge Down Syndrome a lan chhuah ṭhin?
Down Syndrome hian lan chhuah dan chi hrang tam tak a nei a, chung zinga a tlanglawn chu a mâwlmang thei ang berin han sawi dawn teh ang.
1. Pianphung leh hmel lan dan: Down Syndrome kan tihte hian a tlangpuiin an pianphung leh hmel lan danah hetiang danglamna hi an nei ṭhin: Hnâr ngul leh hmai phêk, lei tâwt, mi pangngai aia kut, kutzungṭang, ke leh kezungṭang tawi, mi pangngai aia beng pian zia danglam bik leh tê bik, mit meng zím leh mit tláng pâwn lam chho deuh, nghâwng tawi, kutze inrîn pakhat chauh awm, tihrâwl tihmar ṭhat theih loh, san lamah mi pangngai aia tawi.
2. Rilru leh thil hriatthiamna lam: Down Syndrome kan tih hian rilru lama rualbanlona a thlen bawk ṭhin a. Mi thiamte’n kan thil hriatthiamna/hriatthiam chak dan the nana an hman ṭhin intelligence quotient (IQ) test-ah hian mi pangngaiin 90-110 inkar kan neih lain, anni chuan 70 hnuai lam chauh an nei ṭhin.
Chung lan chhuah dan tlangpuite chu: An nausen lai aṭangin mi dang aiin an ṭawng har/tlai tlangpui; thil ho têa ngaih pawh zir thiam an harsat; thil an chhinchhiah rei thei lo; anmahni kum rualpuite tih theih ang an ti ve thei lo; kan ni tin nuna kan tih ṭhin mahnia zun leh êk thiar, chaw ei, inbual leh thil dang tam takah an rualpuite an phâk lo; thil pakhatah an rilru an sáwr bing rei thei lo.
3. Mizia: Down Syndrome neiteah hian heng mize duhawm lote hi a hluar hle bawk: Anl uhlul, nawrh an chíng, ṭhian kawm an thiam lo, ei leh in an duhin thunun/kaihhruai an ngai hle. An mizia hi an sual hrim hrim vang ni lovin, an nihnain a ken tel leh an hriatthiamna a tlem vang te, an thil sawi duh zawng an sawi thiam loh vanga thleng a ni fo.
4. Hriselna lam: Down Syndrome neiteah hian heng harsatna neih theihna chancehi a sang bawk: lung ṭha lo, mit ṭha lo, beng ṭha lo, gastrointestinal problem (pum leh rîl lam harsatna), thyroid problem (hrawk lam harsatna), thisen cancer, immunity chhia, rih lutuk (overweight), alzheimer, mutthilh harsatna, etc.
Down Syndrome hriat theih dan
Kan fapa/fanute an hmel lan danah rinhlelhna kan nei a nih chuan a rang thei ang bera pediatrician emaw geneticist emaw hnenah kalpui vat tur a ni a; anni’n Down Syndrome a ni ngei em tih an lo finfiah thei.
Tute nge Down Syndrome nei thei dinhmunah ding?
Down Syndrome naupang neih leh neih loh hi Pathian thu thu a ni a, tute pawh nei thei dinhmunah kan ding vek. Chutih rual erawh chuan, hmeichhia kum 18 tlin hmaa nau pai leh kum 35 hnu lama nau paite hian Down Syndrome naupang neihna chance an nei sang bik a ni.
Engtin nge Down Syndrome kan enkawl ang?
Down Syndrome hian harsatna chi hrang hrang a ken tel avangin mithiam bik pakhat maiina enkawl theih a ni lo va; an mimal harsatna azir zelin heng mithiam bikte hi an mamawh thei. Specialist lamah–pediatrician, clinical psychologist, cardiologist, gastroenterologist, endocrinologist, neurologist, octolaryngologist, opthalmologist, audiologist, geneticist. Therapist lamah–speech-language pathologist, occupational therapist, physiotherapist, behavioural therapist. Educator lamah–special educator, early childhood educator.
Down Syndrome naupangte enkawl tur hian an nu leh pa leh an chhungte kan pawimawh ber. Nu leh pate’n kan fate chîk taka kan ngaihven a, eng nge an harsatna; a harsatna azirin tu nge pan tur tihte kan ngaihven em em a ngai. Down Syndrome naupangte hian kaihhruaina ṭha leh mumal an dawn chuan nunphung pangai taka nungin, chhungkaw tana hlimna nasa tak thlentu an ni thei a. An rualban lohna hmu lian a, an hmasawn theihna tur dâl khawpa duat leh enkawl hian an dam chhung hun nuam taka an hman theihna tur a tibuai hlauh zawk thei a ni tih hriain, kan fa, kan tu, kan ṭhenawmteah Down Syndrome an awm a nih pawhin, pangngai taka kawm leh fuih chungin, duat aiin hmangaihna dikin hmangaih hmasa ila, an ṭhan len hnuah hlâwkna nasa tak kan hmu thei ngei ang.
Down Syndrome hi natna ni lovin nihna a ni a, enkawl dam theih a ni lo. Chutih rual chuan, enkawl dan dika enkawl chuan tihziaawm theih a ni.
- Lalremruata (Special Educator), Secretary, Mizoram Down Syndrome Association