Written by
- Mahmuaka Chhakchhuak

Lehkhabu Thlirna: Mizo hnam chhantu Brig. T. Sailo chanchin

Prof. JV. Hluna chuan kum 1983-a a ziah tawh chu ennawn leha ziah belh bawkin a tichhuak leh a, a bu hming A Search for Mizo Identity tih chu Mizo Hnam Chhantu Brig. T. Sailo Chanchin tiin a thlak bawk a. Phek 385 vel laia chhah niin Rs. 450 man tura buatsaih a ni bawk.

He lehkhabu hi a bu hming ang hian Brig. T. Sailo mimal chanchin (Biography) a ni a, a pian leh murna aṭanga ziakin a boral hnu pawha midangin a chanchin an la sawi dante pawh ngaihnawm taka ziahna niin, a bik takin zirlaite leh Zoram Politics chanchin ngaihventute tan chuan chhiar hmaih chi a ni hauh lo ang. A bu chhung thu hi chhiar nuam tak turin mumal taka ṭhen fel thlap a ni a: Part I hi Brig. T. Sailo pian leh murna aṭanga ziah niin lehkha a zir a, College a kal thlenga kimchang taka tarlanna a ni. Part II pawh hi Sipai a zawm aṭanga India ram chhung hmun hrang hranga a awm dante leh, Chin Hills lam thlenga an kal dante chanchin ngaihnawm taka ziakin Sipai aṭanga a chawlh (pension) thlenga tarlanna a ni. Hetih chhung hian a pa boral dante leh nupui neih dante pawh min hrilh bawk a, an chhungkaw chanchin hrang hrang min hrilh bawk.

Part III-ah hian Brig. T. Sailo politics lama rahbi thar a rah ṭan dan leh thil chhinchhiah tlak tak tak min hrilhin a bengvarthlak hle. Part IV chhungah hian MLA anga a hun hnuhnung ber a hman dante, Assembly House chhunga a thusawi hnuhnung berte leh a boral chanchin min hrilh a. Part V-ah hian mi hrang hrang 14-in Brig. T. Sailo an hriat dan leh a hmuh dan ngaihnawm tak tak chhiar tur a awm a, heng thu ziaktute hi a hnung lo zui tawhtute leh, sakhaw rawngbawltu mi pawimawh tak takte an niin pu Ṭhena ngei pawh hrechianga, hnai taka lo bel tawhtute an ni bawk.

Lehkhabu buatsaihtu Prof. JV. Hluna ngei pawh Pu Ṭhena lo zui tawhtu niin Mizoram chhungah leh Delhi tlang thleng pawha lo zui fo tawhtu a ni a, a mimal mizia ngei pawh a hrechiang bertu a ni hial awm e. Mi famkim chu a ni bik hauh lo nain Pu Ṭhena chanchin hi a ngaihnawm a, keini ṭhangtharte tan phei chuan a hlu lehzual. An chhungkaw chanchin leh lehkha a zir chhoh dante, Pathianin a hruaina kawng chhuk chho zawng zawngte hi chhiartu apiangte tan hlawkna leh ṭangkaipui theih tur chi vek niin; entawn tur tam tak a awm. Lehkha a zir laia a thiam theihziate leh Mathematics professor nih ngei tuma theihtawp a chhuah mek lai a, Indopui Pahnihna lo chhuah avanga sipai lam a zawm tak thute hi chhiar manhla tak a ni.

Shillong-ah preliminary interview neih hnuin Pune lama final interview an nei leh a, chumi hnuah Dehradun-a Indian Military Academy-ah thla ruk chhung Officer Cadet training nei tura thlan a ni a. Training a zawh chuan 2/Lieutenant niin 2 Punjab regiment, Meerut-ah a awm a. A hlawh lak hmasak berah chuan cheng zali lai lain tam a ti hle mai a, Serkawn sikula thla khata cheng li chauh hman tur a neih lai nena tehkhin phei chuan a intam hleih ngang mai. Kum 1943-ah chuan Chin Hills lama rawlrala cheho zinga thawk tura tirh a niin Lunglei lama kal tura an inbuatsaih avangin a chhungte tlawh a remchang e tiin thla khat chawlh a dil nghal a. Tichuan, Chitagong lam atanga rawn chhoin Tlabungah chuan Inspection Bungalow (IB) ah thlengin Tlabung khawchhungah chuan a leng kual vel a, chutianga a lenkual velna atang chuan a pa boral hlim hlawt thu chu a hre thut mai a, hmanhmawh taka insiamin an khua, Thuampui lama kal turin a inbuatsaih a. A pa, Thuampui khaw awptu Lal alo boral takah chuan apa ai awhin Lal a han ni tak naa sorkarah hna tul tak neia kal lai mek a nih avangin an khua chu a awp hman chuang lo a, apa khawnbawl upa pakhat, Pu Vaipawla Sailo chu ama hminga rorelna fawng lo chelh turin a ruat fel a, thla khat hnu velah chuan Falam lam panin a chhuahsan leh nghal mai bawk a.

Chin Hills-a Japan sipaite nena an inbeih ṭum khat chu Zultu khaw daifemah niin hnai taka inkahchilh an niin damchhuah leh pawh a inring lo hial a, Pathian hruaina vang chauha damchhuakah inngaiin a lawm hle. He inkahnaah hian hnehna changin British sorkar-in chawimawina sang ber dawttu ‘Mention-in Despatches’ an tih chu a pe nghe nghe a, huaisenna leh tlawmngaihna mai bakah thawhpuite tana innghah ngamna a nih vang dawng a ni ber awm e.

Pu Ṭhena hian a kalna leh awmna hmun apiangah Mizo a nihna ang takin tlawmngai tak leh rinawm takin hun a hmang zel a, ṭhiante itsikna a nei ngai loin a hnaah rinawm takin a thawk mawp mawp zel ṭhin. Kum 22 a nih kum, kum 1944 February thlaah Upper Shillong-a training Battalion-ah dah a ni a, Shillong-ah hian a ṭhianpa Kaphranga leh Lalrinthanga te nen an awmho a, an hlim ṭhin hle. Battle School Instructor-a a awm leh chuan a nupui ni ta; Thansiami nen an inhmuh hmasak berna niin Thansiami chu Welsh Mission Girl’s High School-ah lehkha a lo zir a, hun remchang a awm chuan a ṭhiante nen an leng fo ṭhin. Shillong a awm hnu hian Dehradun-ah awm lehin hetah hian ramhnuaiah indo an zir a, chumi hnuah chuan Comilla (tuna Bangladesh ram chhung) lamah sawn leh a niin organization ruk hna an thawk a.

Hetianga sipai inkaihhruaina zawma hmun hrang hranga a awmnaah hian thuawi tak leh tihnuam takin a awm zel a, Mizo tlawmngaihna a chhawm zel bawk avang chuan a awmna hmun apiangah hmingchhiat nei ngai loin fak leh chawimawi a hlawh zawk ṭhin a. Kum 31 leh a chanve vel chhung sipaiah a tan chhung zawng khan ama mimal ngei pawh a inthunun thei hle: Meizuk, zu in leh lehkhaden khelh zawng zawngte pawh engmah ti loin kum tina thla hnih chhung chawlh an neih ṭhin pawh vawi tam tak chawl loin a ban tlang ṭhin. Chutiang taka a inpumpekna avang pawh chu a ni ngei ang a kaisanna kawngah pawh midang aiin a kaisang chak bik a: kum hnih lekah Captain a ni a, kum thum leh a chanveah Major-ah kaisang lehin kum nga leh a chanve service-naah Lt. Colonel ni lehin, kum naupangte niin full Colonel a ni leh bawk a.

Heng bakah hian indonaa thawk ṭha British-in an chawimawina sang ber dawttu “Mention-in-Despatches” chu vawi hnih a dawngin chawimawina sang, AVSM pawh civil mite a ṭanpuina avangin India sorkarin a hlan bawk. Pu Ṭhena nunah hian entawn tur tam tak a awm a, thil pakhat chauh han tarlang ta ila: A thil tihna apianga tihtakzeta a tih ṭhinna hi midang tan entawntlak a ni. Kum 1974-a sipai aṭanga a chawlh (Pension) hnuah pawh vangtlang taka inhman tumin Bihar-a Leprosy Mission Hospital-a thawh emaw, mi chanhai leh kuttualleichham te tana ‘Home’ siam a, anmahni enkawl chu a tum bawk a.

Nimahsela a tum lohna kawng lamah hnuh luhin a awm kan ti lo thei lo ang a: Sipai aṭanga a chawlh hlim hian Zoram lam chu hmun tinah sipaite’n mipui an enkawl danah, thinrimna leh mipui chunga ro an rel danah lungawi lohna thu tam takte chuan a beng a thleng ve rengin; pawi sawi lote tawrhna nasa tak chu a hmuna enfiah turin kum 1974 June thla chuan Shillong aṭangin Mizoram lamah a rawn chho a. Prime Minister hnena Memorandum thlen hialin “Human Rights Committee Mizoram” invuahin thla sawm chhung lai chu Mizoram hmun hrang hrangah an zin kual a, mipui thlamuanin hun an hmang a. Human Rights ang hian hma pawh an la nasa hle a, sipaiin mipuite hlawh nei loa an chhawrte chu dodalin, Civil leh military inkara inlaichinna ṭha a awm theihnan “Civil-Military relationship in Mizoram” tih article ziakin Mizoram chhung mai bakah Delhi tlang thlengin an thehdarh bawk a, amah ngeiin “Mizo is my blood and the Indian army is in my flesh and bones,” tiin sipai leh Mizo mipui inkarah remna awm a duh a.

Heng hunlai hian Zoramah politics mumal lo leh buaina chi hrang hrangte avang chuan mipuiten an tuar ṭhin hle. Hmun tina lungngai leh mangang authawm hriat tur a awm reng avangin kum 1975 a lo thlen chuan, Zoram hmun hrang hranga mite sawm khawmin Mizoram politics chungchang sawihona nei turin Aizawl Theater Hall-ah conference an ko ta hial a. Zoram chhunga khaw hrang hrang 192 aṭangin palai 870 lai an rawn kalkhawmin, ni hnih chhung ngawt mai an sawiho hnu chuan People’s Conference Party tih chu invuah thara political party thar din chu lungrual takin an titlu ta a ni.

Heng hunlai hian Pu Ṭhena chu hruaitu Mosia ang maia Zoram mipuiin kan mamawh leh kan ngaih a ni hial awm e. A thu leh hla reng reng chu nu nau chenin kan thlamuanpui a, a kalna reng rengah thlamuanna a hnutchiah zel bawk avang chuan hetia party thar an din takah phei chuan Zoram hmun tinah zuitu a ngah nghal hle. August 1975-a Election Commission hnena official registration an dilna pawh chuan member 13,000 nei tawhin an insawi thei hial a ni.

Kum 1975 January 1 aṭangin MNF chuan “Quit Mizoram Order” chhuahin Mizoram chhunga hnam dang awm, Mizo ni lo zawngte hnawhchhuahna thupek an chhuah a. Jan. 13 chhun en laiin IGP GS. Arya leh a ṭhiante pahnih, Zorama Police top ve vete chu meeting pawimawh an neih laiin kahhlum an ni a, chumi avang chuan sipaiho an thinrim zual sauhin mipui pawhin an tuar hle. Heng lai boruak hi sawi tur tam tak a awmin nunau retheihna tam takte hi sawi hrehawm tak tak a tam hle. August 9-a CRP pakhat Chhinga Venga kahhlum a ni leh, MNF Captain Robuanga kahhlum a nih phei kha chuan mipui manganna a belhchhah tak meuh a ni.

Tichuan Emergency hnuaiah March 19, 1977-ah MP thlanna neih a niin Candidate pali an awm a, party hruaitu lawk tak takte lah MISA dana man an niin jail-ah khung an ni hlawm avang chuan party tin chu an buai hlawm hle. PC Party candidate Dr. Roṭhuama chu thlan tlin a niin Pu Ṭhena jail tan lai mah ni se la, mipuiah a boruak a lian hle tih a hriat. June 3, 1976 aṭanga an tang chu Desaia Janata sorkarin emergency an hlipin MISA dana tang tam takte chu chhuah a ni a, March 26, 1977-ah Aizawl Chanmari-ah ropui taka lo hmuah a ni a, hetah hian Pu Ṭhena chu a taksa chak lohna avangin a tel ve thei loin May 26-ah Aizawl a rawn haw thei chauh nghe nghe a, Pu Ṭhena hmuahnaa a thusawi ropui deuh chu ‘Ngaidam la, theihnghilh rawh’ tih hi a ni.

PC Party-in election an hmachhawnna hmasa ber, kum 1978-ah chuan bial 22-ah hnehna changin Congress chuan bial 4-ah hnehna an chang bawk a, Mizoram Janata Party chuan bial khatah hnehna changin Independent-a tling pakhat a awm bawk. Tichuan, Pu Ṭhena chu Chief Minister a ni a, nimahsela ni 134 hnu lekah an MLA 9 laiin PC Party chu chhuahsanin opposition MLA te nen chuan Lt. Governor hnenah sorkar rintawk lohna an thehlut a, hemi vang hian Nov. 10, 1978-ah Mizoram chu President Rule-ah dah a ni.

Sawi tur a tam. Pu Ṭhena chanchin hi a ngaihnawm hle mai a, Mizo mipuite tana a hnathawh tam takte hi hnam rohlu tling an ni hlawm vek mai. A nunah entawn tur tam tak a awm a, a bik takin ram leh hnam tana a rawngbawlna – political platform-ah phei chuan entawn tur a tam lehzual awm e. Assembly House chhunga a thusawi hnuhnung berte hi a ropui a, vawn reng tlak a niin theihnghilh phal rual a ni lo. “Mizoram hmasawnna hi atchilh berah lo nei ang che u, kan ram hmasawnna daltu ber chu hlemhletna (corruption) hi a ni a, chuvangin he House hi hlemhletna dona hmunpui berah lo nei ang che u. Kan hnam ro hlu Rinawmna, Dikna, Taimakna leh Tlawmngaihnate hi vawn nun zelna kawngah he House-a member ni tawh phawtte chu hmahruaituah lo ṭng ṭhin ang che u,” tia thuchah a sawi hi a sawi tur tak a sawi kan ti thei ṭheuh awm e.

- Mahmuaka Chhakchhuak