MI SUAL KA NI

Mi sual ka ni, Lalpa min ngaidam rawh,

Thupha ka rawn chawi e, i ke bulah…

- R.L. Kamlala

An sawi ṭhin, mahni fate sualna hmuh hmaih leh hmuh kân a awl hle. Fanau rochan, kan thisen zawmpui, kan hrina kan awih tlei a, kan châwm len an nih avangin hmangaihna mit aṭang chuan an sual leh âtna te chu hmuh hmaih mai bakah, hmu reng chunga pawmzam leh ngaihzam a harsa hle.

An lo suahsualna leh fel lohnate kan hriat hnuah erawh inlamlêtin, simin hawi kir se kan duh ṭhin. Chuti ni lo va, nang pawh eng nge i nih bik, eng nge i fel leh ṭhat bikna ti zawnga huai an chhuah tawh chuan misual, sim ngai an nihzia an inhre lo va, a chuanchhe zawngin rilru dik lo an pu chhunzawm thung.

Mihring reng reng hi mi fel leh mi ṭha ni tura kan inzirtir mek lain, mahni sual inti miah loh a awm theih tho lo’ng maw? Mahnia ṭha inti lutuk, tling inti lutuk, pawl hruaitu ‘confi’ lutuk, ram hruaitu ‘confi’ lutuk, rawngbawltu ‘confi’ lutuk hi a awm theih tlat. Kan ke hniak hi kan en let fo a ngai a ni.

Krista ênga lo inchiah hmasa pi leh pute kha mihring mihrinnaah an hawihhâwmin an ṭha em em a. Mahse, Pathian mithmuhah chuan mi sual an ni tih an inpawm a, an sualna an hria a, an hria mai ni loin, an sual chu puang chhuakin an sim ngam a ni. Chutiang taka nun tak neitu an nih avangin Rev. Dr. Chuauṭhuama phei chuan ringtu hmasate kha ‘Pathian thuawih’ ti ngata sawiin a voh hle.

Tunlai khawvelah Pathian thuawih kan tlem ta tihna em ni ang? Pathian duh dana sual hua hi kan tlem ta em ni ang? Krista Kraws thu puandarh aiah Kraws thu lo deuhah a ram pum angin kan pêng reiin kan châm rei ta em ni ang?

Mak ve deuh chu, Mizoramah harhna hrang hrang a thleng tawh ṭhin a, harhna a thlen rêng rêng khan a thleng mâwl tawp lo va, thu ken bik leh hawi lam bik a nei ṭhin. Harhna ṭum khatna 1906-a a thlen khan ken tel a nei a, Rev. Dr. Lalchhuanliana chuan ‘Sual inhriatna’ a keng tel a ti. Chu mai chu ni loin, an sual chu puang chhuakin an sim zel, a ti bawk.

Keini hunah erawh mitê leh milian thleng mai pawh hian ‘Sual inhriatna’ hi kan tlachham ta deuh a ni thei ang em? Sual inhriatna pawh nei lo, nei lo mai ni loin, sual pawh haw lo, haw lo mai ni loin, sual hmanga eizawng, sual chênpui reng thei pawh kan tam ta. Chutiang an awm tih hre reng chung pawh siamṭhat kawnga ke pên ngam lote pawh kan lo ni zo ta. Heti chung chuan engtin nge kan dam ang? Engah kher nge kan ram a dam ngawt ang ni?

Kan pi leh pute, kan thlahtute khan misual chhandam ngai tih inhre chungin, tlâwm leh hawihhâwm takin Kraws thu kha an buaipui a, buaipui tur dik buaipuiin an ṭul a ni. Harhna ṭum thumna 1919-a lo thlengah pawh chu thu tho chu an buaipui a, Isua’n kan tana thia a tawrhna leh inpekna khan an rilru a hneh hle. Pathian mithmuhah chuan an sualzia leh sual sim tur an ngahzia mawlh kha an aupui nasa.

Aupui mai duhtawk loin, an rilru hnehtu te, an rilru pâwltu awmte chu kum 1923 aṭangin hlaah chantirin an puang chhuak ta zel a. Chu’ng an thu puan chhuahte chu tun thlenga kan hla sak hlawh tak takte an la ni hlawm. An hla phuahte kha chhungril aṭanga hnám chhuak a nih vangin a tak ṭha hle a, tuitái pût niin, a fim ṭha em em. Keini ṭhangtharte khawvelah pawh chu tui tho chu inin kan la ring chhunzawm zel a ni.

Chung hun laia hla lama mit keu zingah tun thlenga kan tan darthlalang la ni reng chu R.L. Kamlala rilru puak chhuak:

Mi sual ka ni; Lalpa min ngaidam rawh,

Thupha ka rawn chawi e, i ke bulah…

tih kha a ni.

Sawifiah vak a ngai lo va, hrilhfiah vak a ṭul lo. R.L. Kamlala sualna leh thupha chawina chu i ngaihruat thiam kher lo ang. Mahse, nangma sualna vanga Pathian hnena thupha chawina tur leh ngaihdam dilna tur chu i mitthla zut zut thung ang. Chutiang chu a ni – nun chhungril aṭanga tuitái pût chu a fim bik a ni.

R.L. Kamlala chang a ni lo, Patea, Damhauhva, C.Z. Huala, Zaisiama, Thanherha, Siamliana, Saihnuna, Suakliana leh Chhawna te kha hming langsar zual an ni a; anni lo pawh hla lama mit keu an la awm nual.

Keini leh anni kha Mizo ve ve kan ni a, ringtu ve ve kan ni bawk. Mahse, danglamna kan nei: keini’n misual tih inhre lo leh inpawm mang lova rawng kan bâwl lain, anni chuan misual nih inhriain, thupha chawi chungin rawng an bawl a, a rah chhuah a thlum bik. Tun thleng pawha a zar zotu, hmutu leh hretu kan lo ni chhunzawm ta zel a ni.

Chuvangin, kan rilru hian fapa sual rilru ang a pu tur a ni lo. Mahni sualna hmu thei khawpin kan rilru lianin sak se la, mahni dik lohna, fel lohna leh tlin lohnate hmu fiah leh hre fiah theih tur khawpin tlâwm ngam ila. A harsa a nih pawn R.L. Kamlala thupha chawina rilru kha ṭâwmpui ngam bawk ila; lei malsawmna kan dawng lo a nih pawn van malsawmna kan dawng khawp ang.

R.L. Kamlala chuan misual ka ni ti chungin, Isua Krista lo chu innghahna tlak a awm lo tih a hria a, a bêl mai a. Harsatna leh lungngaihna karah pawh Isua Krista lo chu vai kiang tur an awm lo tih a hria a, a ring leh mai. Keini hian kan thei ve ang em? Kan ram hian a thei ve ang em? Misual ka ni ti chungin rah chhuah nei turin ke kan pên ve ngam dawn em le?

Muanna dang a awm lo he khawvelah,

Nang chauh ka phên ang che, doral hmaah…

Tunah Lalpa, Nangin min sil fai la,

I ram chhanin hmelma ka do ve ang.

- Lalsiamkima Samte