Written by
- K.Hmingthankaia.

Assam Rifles nena intihbuai–1988



March ni 29, 1988 tlai thimhlim aṭanga 22nd Assam Rifles leh mipui kan intihbuai ṭum khan a tir lam aṭanga awm ni mah ila, engmah ziaka dah ka lo nei si lo va, khawimaw laiah ziak hmuh tur awm leh zauh ṭhin mah se, keima hriatna kha ka lo ring tawk tlat a. Mahse, hei, kum tam liam hnua mite hriat tura ziaka han dah dawn meuh chuan, chiang taka hriat alawi ka lo nei tawh mang tlat lo. Thil nih dan dik tak hriat sual leh sawi sual ka hlau bawk si, a hre tur awm deuha ka ngaih mi eng emaw zat ka zawh lahin, ka hriat bak chu sawi loh, ka mang hriat riai ruai tluk pawh an lo hre bik tawh hlawm si lo. Ziah ve ngei ka duh bawk si a, ka mang hriat riai ruai chu kan thai ve mai mai ange aw.

Kolasib aṭangin lehlâng turin Aizawl ka kal a. Mahse, bus ka nan loh avangin Venghluia kan inpuia riah ka tum ta a. Aizawl boruak hîp a khât bawk a, khawnge, tlai thimhlim aṭanga zan thlengin mi che vel kan thlir teh ang, tiin, Court road tawntirh lungremah chuan keimah chauhin ka ṭhu a. Chu chu March 29, 1988 a ni. Rei vak lo hnuah chuan Zodin lam aṭanga lo kal nu pahnih hian, "Canteen kual lamah sipai leh Mizo an intibuai, va phei ve vat r'u" an rawn ti ta. Ka ṭhutna thlang lawkah chuan kan ṭhianpa Zamtea'n bar a siam a, rang takin a inlengte chu ka zuk pun vat a, kan tlan phei ve ta nghal a; mi an lo pungkhawm tam tawh hle.

22nd Bn. Assam Rifles sipai lumûm SW Anala zu rui buai chu motor kal vel tibuai khawpin a lo khawsa a. Chutih lai tak chuan Pu Hmingdailova Khiangte (India sipai captain hlui), Aizawl SP ni mek chu a lo tlan hlauh a. Sipai zu rui buaina siam chu man a tum lai takin, zu rui ṭhianpa, rui ve tho chuan SP chu kut thawhin a rawn tibuai ve leh ta a ni. Chuta ṭang chiah chuan buaina a sosang chho ta a. Thil thlen dan zawng zawng hi ka hre sêng vek bik lo a, ka hriat lai lai chiang lo ruaiin ka’n sawi lâwr puat puat ang e. A tawi thei ang bera sawi ka tum ang a, tihsual palhah ngaihdam ka dil nghal bawk e.

Veng tinah information mike-in puan nghal a ni a, mipui kan pung chak hle. Mahni hmanraw neih ang ang–chem, sairawkherh leh thil dang dang; silai keng pawh eng emaw zat an awm. Mahse, an chelek lang vak lo, bakah, sipai ho kha kah theih turin an awm tlat lo. An camp leh bunker velah an biru tlat a. Sipai silai hmeh puah hmasak ber tur kha, khitah, Quarter Guard chhak tlang, tukverh aṭanga an rawn tin vang vang kha ka hmu a. Kan awmna kha Zodin bus stand thlang hret saw a ni. 'Khi, an rawn kap dawn' tih leh chhak lam kopang phên lama tlan ka rual a, mi dang pawh an rawn tlan ve nghal. Mi pakhat an rawn kah fuh kha Zodin Cinema Hall kawt zawn vel taka mi niin ka hria.

Zankhuain kan inep a, hmun hrang hranga che kan ni a, mi chet dan zawng zawng a hriat theih loh. Silai pawh hmun hrang hrang aṭanga puak a ni. Street light lo vawm chhe tawk an awm. Police pawh an tam khawp mai. Mahse, ṭang rual vek kan ni. Sipai ho kha an biru vek a, mahse, táwngpáwng luhchhuah ngawt chi a ni si lo. Khaw laiah nge min lo chân dawn, silai leh bomb engzat nge an kawl kan hre si lo. A khât tawkin an duhna lai lai aṭangin an rawn kap leh ṭhin. Thin a ur duh ngei mai.

Mipui an thinur nasa si. Luhchhuah mai tum pawl kha an tam si a, mihring kan inchán hnem lutuk ang tih hlauvin prominent citizen, mi zah kai deuh tur khan Zodin traffic duty post aṭang khan thu sawiin bân an phar ṭhin a, kei takngial pawh ka han lâwn ve a nih khanglang kha.

Chumi zan chuan mi pali an kâp hlum a, hliam eng emaw zat an awm bawk. Damdawi inah hliam dah leh buaipuiin kan ri luih luih. Damdawi inah khan sipai mandir-a vai pathian bân rawn pu vû vû tâwkte kha kan awm bawk a, pui mep mep tak a ni. Sipai ho an rawn inlâr duh si lo, luhchhuah chi a ni bawk si lo. Tichuan, chumi zanlai pelh hnu deuh chuan mi nawlpui chu kan ṭîn ta a ni.

A zan khatnaah hian kan ṭhianpa Ramdina, Venghlui, Vety department-a thawk chu an kap fuh ve a. AR hung chhunga civil canteen kawta a ke an kah hnua rawn bawkvâk chhuah a tum chu a dul velah an rawn kap leh chiam a, a taksaah silai mu pasarih a lut a ni. Mi tuarchhel a ni a, ni thum hnu April 1, 1988-ah chuan a tlin ta ngang lo a ni. Kan ṭhianpa hi vawiin thlengin ka la theihnghilh thei lo. Ramdina hian a thih tur hi a hre lâwk a ang hle. Tlai office bâna an lênna ṭhin nu hnenah, "Hei, ka lehkha pawimawh hawn hi lo kawl ṭha la, ka chhungte i lo pe dawn nia," tiin, ram leh hnam, mahni Mizopuite chhan tumin thih huamin a kal a ni. Ka theihnghilh ngai lo vang.

A tuk March ni 30, 1988 zing aṭangin kan pungkhawm tam leh tial tial a. AR ho biak in chhak bûng bulah sawn nizana Excise pa, a káah tak an kah hlum tak há chu a lo awm râih a. Dar 11 vela DC Office Judicial room-a ka va luh lawk lai takin silai ri kan hre leh ta. Kan awmna kha Assam type a ni si, skirting chin brick rem phênah Police Inspector form ha ut te nen kan bawk leh ta rup rup a nih chu. Hemi ni hian mi paruk an kâp hlum leh a, mandir lama awm ho kha an bitum ber a ni. Bethlehem Veng nu nau paw lai, mandir step-a a ding chu a nau fuh si lovin an rawn kap thlu tawp a, khata rang taka bawisâwm nghal tute kha an va huaiin an va fakawm em! A nunna erawh chhan theih a ni ta chuang lo. A fa kha lo la dam zelte a nih chuan he thute hi lo chhiar ve tak ang maw.

Hemi ni hian mipui inchîl buainaah Kolasib nu valai hmelṭha Danglovi an chil hlum bawk. Ani nen khan a hma lawkin kan inbe nghe nghe. Hemi nia boruak hi a turu lutuk a, thil awm dan kha a namai dawn lo lutuk tih hriain, sawrkar khan curfew a puang ta a. Khatih laia Mizorama Director General of Police (DGP) Janak Kumar pawhin, "Hun rei tak rambuai hnuah remna siam a nih hnu lawka hetia buaina bawk alh chhuak leh tur hi kan remti lo a ni. Tun ang em em hian rambuai pik lai ber pawh khan thil a thleng ngai lo," a ti hial. He thil thleng hi India sawrkar leh MNF ten remna thuthlung an ziah aṭanga thla 20-na a ni.

Hemi ni, March 30, 1988 hian hmun tin aṭangin Police an inphur khawm a, 1st Bn. MAP rawn phurtu Police truck lian, Armed Veng aṭanga lo chho chu Bazar Bungkawn a rawn chhuak chiah AR hoin an lo hmuh theih chiahah chuan driver chu an rawn kap chat a, mahse, a lo kûn hman chiah a, a chaldár zawn chiah motor darthlalang chu a kaw phawt a ni. Hun rei tak hmuh theihin an dah nghe nghe.

Sipai ho chu luhchhuah theih an ni si lo va, tui leh electric-ah kan hrêk ta a, March ni 31, 1988 zing tak aṭangin an tlâwm ta a. An area hmun tinah flag var an târ far a. Anmahni pawh ngui lapa an ṭhu far han hmuh chuan an vaia sual a ni si lo va, an khawngaihthlak letling zawk a ni.

Tichuan, sipai kah hlum zawng zawng chu mi 10 an ni a, chíl hlum pakhat nen, nunna 11 kan chán ta a nih chu. Hliam na tak an awm bawk. Sipai helicopter-in phai lama phurhte kha an awm a, pakhat phei chu helicopter thlâwk lai chhungah a thi nghe nghein ka hria. Hliam thi leh pawh an awm nual mai thei.

Hetih hun lai hi Pu Laldenga Chief Minister lai a ni. Minister leh sawrkar kaihhnawih thil, hetih hun laia thu leh hla kal vel leh, politics kaihhnawih thil reng reng chu ka sawi lo vang. Mi mâwl ho khan ṭul miah lo leh sâwt tawh miah loah inchirhthehna leh inhnialna in siam leh dawn.

He buaina hi a rangin a namailo em a, India sawrkar pawh a nghawng na hle. Mipui thinrim chu a reh mai dawn lo tih hriain, remna siam dan zawnga palai turin Corp Commander Lt.Gen. V. Madan leh Assam Rifles Director General Lt. Gen. Malay Kumar te a rawn tir vat a. Mipui thinrim sosang lutuk thlêm daih nan a tira buaina siamtu sipai SW Anal chu man nghal a ni, a chungthu chu Brigadier hoa board dinin an rêl tura tih a ni. Tin, 22nd Bn. Assam Rifles hi sawn nghal an ni ang, an ti a, Nagaland-ah an sawn ta bawk a. Hemite hi Tripura aṭanga lo kal hlim deuh chauh an ni a; an awmna hmasaah pawh mipui nen buaina an neih vanga rawn sawn an ni lehnghal awm e.

He buaina avang hian a hmaa thil lo awm tawh, Aizawl aṭanga AR sawn duhna chu a lo ri ring zual ta hle a. Khatih laia India Today chhuak pawhin, 'Assam Rifles ho chu hel awmna ram, rambuaia awm e ti lovin, hmun laili-ah mipui nen inpawh tak leh thlamuang takin an khawsa ṭhin a. Mahse, he buaina avang hian AR sawn chhuah chu Mizote politics lailum luahtu a ni tawh ang. Khawpui lailia an hmun nuam tak acre 100 laia zau leh kum tam tak an nun nuam tak chu khawpui daifêma an pêmsan a ṭul ngei dawn ta a nih hi. Sipai pakhat Anal-a rum in tam luat man chu a va to dawn ta ve,' a ti nghe nghe.

Tichuan, he buainain a tihpunlun, AR sawn chhuah thu kal zel chuan hma sawn chho zelin, March ni 15, 2025-ah chuan Union Home Minister Amit Shah hoin Aizawlah Assam Rifles nen chuan ‘Ṭhenna biahthu’ kan lo inhlan ta a nih kha.

- K. Hmingthankaia