Written by
- Dr J.T.Vanlalngheta
Ziak Mi Rûn

Sawrkar hnute hnêk nachang i hria ang u

Sawrkar hi Hindi grammar-ah chuan a nû lam sawina 'feminine gender' zinga an dah a a ni. Engtin nge sawrkar hnutê chu kan hnêk ang?

State intodelh rih lo, chak taka hmasawn mek Mizoramah hian Sawrkar hnathawh hi ei zawnna hlu tak la ni reng tura ngaih a nih avang leh, khawii state/ram mahin dawrkar hna an pe thei lo tih a chiang a, ṭhat pawh a ṭha bawk lo va; chuvangin, sawrkar laipui leh Mizoram sawrkar chak tak chuan sawrkar hna thawk lote (unorganised worker) hmasawnna hi a ngai pawimawh em em mai. Mahse, hetia ban phâka awm reng pawh hman ṭangkai nachâng hre lo hi kan tam em em thung si a nih hi. Hman atana ṭha, hman ṭangkai nachâng vak kan hriat si lohte tlêm tê chi 4 chauh lo tarlang ila.

1. E-SHRAM: Kum 16-59 inkar tana a thlâwna inziah luh theihnaah hian mahni kutkea ei zawng mi tu pawh CSC-a inziah luh theih reng a ni. He scheme hnuaiah hian chêtsual palh vanga thihna leh hna thawk thei tawh lo khawpa chêtsualna tawk tan Rs 2, 00,000 a dawn theih ang. Hei bakah hian hna pangngai thawk thei tawh lo (minor/partial disability)-te tan Rs 1,00,000 a dawn theih bawk.

2. PMSYM LEH NPS (NPS Traders): Kum 18-49 inkar, sorkar hna thawk lote CSC-a inziak lûtte’n pension an neih ve theihna scheme a ni. He scheme zawmtute hi kum 60 an tlin chinah thla tin Rs 3,000 an la thei.

3. ESI: Hei hi private firm eng pawh (dawr, sikul, hospital, hotel, restaurant, adt) mi 10 chin chhawrte inziah luhnaa thawhtute tan a ni. He hamṭhatna dawng tur hian thla khata Rs 21,000 aia tam lo hlawh chin nih a ngai thung. ESI hian amahin dispensary a nei a; Mizoramah hospital thlun zawm a nei nual bawk.

ESI-a inziak lûtte hamṭhatnate:

(a) Hna thawktu leh a chhungte a thlâwnin an inentir thei a, a thlawnin damdawi an dawng thei bawk.

(b) A thlâwnin natna chungchanga investigation (thisen, zun test, ultrasound, scanning, CT scan, MRI, etc) a tih theih.

(c) Hospital thlun zawmah mahni sum sêng lovin a awm thei.

(d) Hna thawktu a dam lohin chawlh a la thei.

(e) Thla bi kimin nau neih chawlh a lak theih.

4. MBOCWWB: In sak leh a kaihhnawih mistiri leh helper hrang hrang, lung la te, rawra chhû te, rawng kapte leh a dangte ang chite tana tih he hamṭhatna hi a lâr thawkhat tawh hle anga ngaih ni mah se la, chhan eng emaw avanga la inziak lut lo hrim hrim emaw, inziah luh nachang hre lo emaw leh, inziak lut tawhte pawh registration tihnun nachâng hriat loh vanga an dawn tur dawng thei si lo an tam ṭhin hle niin a lang a, a pawi hle (department-in theihtawp a chhuah chung pawhin). Heta hamṭhatna lar zualte chu: naupang lehkha zir ṭanpuina, nu nau pai ṭanpuina, tar, kum 60 chin chung lam pension, dam lohva inenkawlna, nupui pasal inneiha ṭanpuina leh a dangte a ni.

A tawi thei ang bera ziah a nih avangin scheme ho hi a lamtawi vekin ka ziak a, hriat belh duh neite chuan LESDE department leh common service centre (CSC)-ah zawh fiah theih a ni ang chu. Ka rawn ziah chhan ber erawh chu, heng scheme hmang thei chinte tana tih ni si, hmang ṭangkai kan tam leh si lo leh, inziak lut tawh, member nih chhan ang taka an han bill dawna inziah luhna lo thi reng emaw, document kim lo emaw, an han buaipui leh dawna han tih mai theih ni tawh si lo dinhmuna dingte an awm fo avangin, hetiang hi a thlen loh nan inziak lut tawh reng reng chuan an registration an check zauh zauh a ngai a ni.

Chiang deuh zawkin han sawi leh ila

Heng scheme-ah hian inziah luh uar a ṭha e. Hei hi a nih rualin, a inziak lûtate ngei pawh, a bikin accident tawkte'n an hamṭhatna lak tur ang an dil, document pawimawh nei lâwk nachâng an hriat loh vanga an dawn tur ang an dawng lo fo hi ka khawngaih êm a, chuvangin, inziak lut tawhte chuan chêtsualna an tawhin, thihna a thlen chuan an chhungkaw zinga miin FIR copy, death certificate leh certificate pawimawh dang reng reng ngaih pawimawh hle tur a ni. A rei tawh chuan hetiang hi pawm theih a ni tawh si lo.

Sawrkar hnutê (pawisa) a tam, hne thei (hmangtu) tura ngaih tam takte’n hnêk nachâng an hre hlawm lo va. Hnêk nachâng hria mi ṭhenkhatte lah thil tel tur thil kim loh avanga hne hlei thei ta lo an awm leh si hi a pawi ṭhin ngawt mai; tunlai ṭawng takin inlâk fit deuh chu a ngai a nih hi maw le!

Department hrang hrangaah pawh mipui chanvo ni si, mipui lamina an ngaihven tawk loh hi awm thei a ni. Kawng lehlamah chuan department-a contact number dah, a mamawhte’n an biak dawna phone call la ṭha si lo emaw hi awm theih a ni em? A ṭangkaipuitu tur khua leh tuite tana department lam pawh awlsam zâwkna (a more citizens friendly point) neih belh a ngai ang em? Department lamte an ṭan leh zial sauhna turte a awm thei ang em?

He zawhna chhâng tur hian department pakhat chauh ni lovin, mipuiin direct-a an dawr zawng zawng inenfiaha chhân tur a ni ang. Ka'n tarlan bik department hi chuan hriat theih chinah an ti ṭha viau va, a dawrtute lam an ṭan a ngai hle thung niin a lang e.

- Dr J.T.Vanlalngheta, Ziak Mi Rûn