Written by
- Lalhminghlua Nkb
Kulikawn

Nula aiah pi, tlangval aiah pu

Mizo hi hnam inpumkhat leh inluangrual tak kan ni. Mizo nih nawmna em em chu, hnam tlawmngai thei tak kan ni leh aia upa zahna lantir thiam tak kan ni ṭhinte hi a ni a, a ropuiin a hlu tak zet zet a ni. Hnam dang tam takin aia upa kohna em em pawh nei lova an hming anga an inkoh lawl lawl lain, keini chuan ka pi, ka pu, ka u, ka nu, ka pa etc. tia kan inko thlap ṭhin hi a hluin a mawi ṭhin em em.

Mizote hian ziak leh chhiar kan thiam hma khan kan hming bulah 'pi' leh 'pu' tih hi kan dah ngai lo mai thei a ni. An insawi danah pawh fate hming chawiin chumi khami pa chu an inti deuh ber ṭhin niin a lang. Mizo pasalṭha zinga hmingthang tak Vanapa pawh kha a fapa hming chawiin Vanapa tiin an ko a nih kha.

Ziaktu lar tak Lalhruaitluanga Ralte chuan Mizo zingah pu tih hming bula nei hmasa ber chu Pu Suaka tiin a lehkhabu ziah Zoram Varṭianah khan a ziak a. He lehkhabua a ziah dan chuan, "Pu Buanga te khan Suaka kaisang chu an lawmpui a, vai officer chu babu an tih ang hian a tlukpui Mizo ṭawngin an zawng a, pu ti ila a ṭha ang an ti ta a. Zahawmna tihlan nan Pu Suaka an ti ta a, Mizo zingah pu kai hmasa ber a ni," tiin a ziak. Heta Pu Suaka hi Durtlang lal Suaka a ni.

Zoram Varṭian tih lehkhabu Lalhruaitluanga Ralte ziah aṭang khian han chhui zau ta ila. Hmanlai kan pi leh pute khan hming an insawiin pi/pu kha an hmang ngai lo niin a lang. Mizo zinga pu tih hming bula dah hmasaber pawh Pu Suaka a nih thu a sawi a. Unau inlaichin inkoh nan te, min thlahtute koh nan te, hmanlai Mizo chanchin sawi nante pi leh pu tih hi hmang fo mah ila, kan hming bulah tak chuan pu tih hi kan lo dah ngai lo niin a lang ta a ni. Pu Suaka’n pu nihna a neih hun vel hi Sap missionary Pu Buanga te lo kal hnu a nih avangin kum 1894 hnu lam tih a rin theih bawk awm e.

Kum 1894 hnu lamah pu tih hi Mizo hming bula dah a lo nih takah chuan an dah chhan ber nia lang ta chu–'pu' tih hi nupui nei emaw, fa neih tawh emaw avanga nihna dah ni lovin, zahawmna lantirna atan niin a lang a; Suaka pawh kha Pu Suaka tih a lo ni ta a ni. Tunlaiah erawh kum naupang taka nupui nei pawh ni se, 'pu' tiin kan hming bulah kan indah ta fir fer mai a ni. A sualna lutukna awm kher lo vang.

Chutih laiin, Mizo pawh kan eizawnna leh kan khawsa zia a inthlak ve zel a, Mizo zingah nupui pasal nei lova kum upa tak thlenga lêng kan awm ta fur mai. A ṭhen phei chu nupui pasal neih tum lem lova ban tlang tum pawh veng tinah kan awm ta deuh nual niin a lang. Mizote hi Kristian kan nih angin kohhran inkhawm leh tlawmngai pawl vela inhmu khawm deuh reng kan ni a, hetiang hun vela hming kan puan dan leh hming kan inlamsak dan mawlh hi thil veiawm niin a lang ṭhin. Kum upa lam hnaih tawh, a bikin kum 50 chuang tawhte, an rilrua nupui pasal neih pawh tum tawh lem lote hi kohhran inkhawmah leh pawl thil tih nikhuaa an hming kan puannaah kawppui an neih loh avang maia nula/tlangval tia an hming kan ziak ṭhin leh kan lam ṭhin hi chu a fuh lo deuh em aw a tih theih ang.

Hnam tin hian ngaihsan zawng leh ngaihsan lêm loh zawng kan nei vek a. Mizote pawh hian kan ngaihsan lêm loh zinga langsar tak pakhat chu nula leh tlangval senior-te hi an ni. Inkhawmnaah kohhran secretary-in kawppui nei lo kum 50 chuang tawh nula leh tlangval tia an hming bula an lam tel ṭhin aiah hian pi/pu tiin an hming lam tel ṭhin ta zawk se a mawiin a zahawm zawk ngeiin a rinawm. Kum upa deuh hlek tawh nula tlangval tia sawi leh koh an nih hian mipui hi kan beng a lo thlep nghal a, hetianga lengrei ngaisang lo leh inchhaih nawmnahte kan la chin fo avangin kum upa lam, a bikin kum 50 chuang chin hi chu pi/pu tiin an hming ziakin lam ṭhin se a mawi zawk em em a ni.

Tin, pi/pu tih hi nupui pasal nei tan chiah a ni lo tih leh, thil mawi zawk nia a lanna chu tun sawrkar kal mekah hian Mizo hmeichhe MLA Baryl Vanneihsangi hi a ni. Assembly House-ah Assembly Speaker chuan ‘Nula Baryl Vanneihsangi’ ti lovin ‘Pi Baryl Vanneihsangi’ tiin a hming a lam ṭhin a, a mawiin hriat a nuam a, a zahawm zawk em em bawk. Mizorama ziakmi lar tak Lalhruaitluanga Chawngte chu fiamthu intihsiakna Comedian Search-ah endiktu zingah a ṭhu ṭhin a, ani pawh hi thupuangtute hian tlangval tia a hming bula lam lovin Pu Hruaitea tiin an rawn lam ṭhin bawk. Hetianga pi/pu dah hi a mawi zawkin a zahawm zawk hle niin a hriat a ni.

A chunga kan sawi ang khian mihring hi kan thuhmun vek lo va, ṭhenkhat kum 50 chuang nula tlangval pawh la ni mah se, hming bula pi/pu dah duh lohte pawh a awm ve theih tho a. Amaherawhchu, a tlangpuiin Mizo zinga kawppui nei lo kum 50 chung lam chin hrim hrim hi chu kohhran inkhawmna leh puipunnaah hi chuan nula/tlangval tia sawi ai chuan, pi/pu tia an hming sawi ṭhin ni zawk se a zahawm a, a ngaithlatu tan a mawi zawk a ni. Thu puang ṭhinte hian nula/tlangval tih nge an duh, pi/pu tihte pawh hi anmahni zawh nachang hriain, bengvar hmasa ṭhin se a duhawm.

Kan sawi tawh angina, Mizote hian ‘pu’ tih hi nupui neia fa neih vanga hming bula dah kan ni lo va, zahawmna chungchanga hming bula dah kan lo nih avangin, kum upa deuh tawhte chu nupui pasal nei lo ni mah se, nula/tlangval tih aia pi/pu tih hi a hun viau ta e. 

- Lalhminghlua Nkb, Kulikawn