TUNLAI TITI: Healthcare, Pêm/Râltlân chungchangte
MIZORAM UNIVERSAL HEALTH CARE SCHEME
ZPM sawrkar chuan damdawi lama inenkawlna kalphung thar, Mizoram Universal Health Care Scheme (MUHCS) chu a kalpui ṭan ta a, a lawmawmin sawi pawh a hlawh hle. Sawiselna ri awm zeuh zeuh mah se, fakna lam hi a tam zawk niin a lang. A duh lo pawh sawrkar hnathawk ṭhenkhat leh Mizorama private hospital ṭhenkhat an ni deuh mai a, mipui nawlpui tan chuan thil ṭha tak niin a lang.
Sawrkar hnathawk ṭhenkhatin an duh loh chhan hi an hlawh aṭanga thla tin sum an thawh ngai tur hi an hrethiam lo niin a hriat a. A thlawna sawrkar aṭanga hamṭhatna engkim tih theih deuh thaw dawng ṭhin sawrkar hnathawkte tan chuan hriatthiam loh mai chu a awl viau àwm e. Sawrkar chàwlh a ni emaw, mahni mimal chàwlh emaw, an hlawh kiam chuang lo, thla tin a ngai páta hlawh la ṭhinte hi an inngaihtuah chian deuh chu a ngai a ni. Sawrkar hnathawk hniam lamin Rs 200/300 emaw chauh thla tin an thawh hian hriselna lama harsatna an tawh hunah bituk awm lovin an inenkawlna zawng zawng sawrkarin a tumsak dawn a, a na thlawt lo a ni. Hetih lai hian, contributing beneficiary-te (mipui nawlpui) tan chuan sum thawh tlem ber kum khatah Rs 2,500 thawhte chuan kum khat chhungin Rs 5,00,000 bak an bill thei dawn lo a, sawrkar hnathawk kum khat chhunga Rs 2,400 emaw, Rs 3,600 emaw thawhtute nen chuan inthlau tak an ni.
Pawisa thawh danah pawh hian sawrkar hnathawkte chuan instalment (thla tin)-a an thawh theih lain, sawrkar hnathawk ni ve lo, chhungkaw harsa ve tak tak, BPL ni phak si lote chuan an thawh tur ang zat ṭum khatah an sih chhuah a ngai dawn lehnghal a. Sawrkar hnathawkte hian an vanneihna hi an chhiar thiam lo ni berin a lang.
Contributing beneficiary-te chungchangah hian sum an thawh dan tur hi sawrkar hian ngaihtuahna seng leh thei se tih hi rilruah a lang a. Sawi tak ang hian thawh tur tlem ber cheng 2,500 pawh hi ṭum khata chhuak tur chu chhungkaw tam tak tan chuan chhungkaw budget tibuai tham a nih a rinawm. Heng mite tan chuan duh ve viau mah se, semi-private emaw, private emaw room chu a tina tin chi a ni lo. Ṭum hnih emaw, ṭum thum emawa heti ang chhungkaw harsa ve deuh tana sum pek theih dan hi awm phei se chu he MUHCS hi a ṭha leh zual ngawt ang.
General ward chauh chang tura inziak lutte hi semi-private emaw, private emaw room-a awm turin an sum neihin lo tlinin, an inziah luhna sawrkarin a chawi sak bâk zawng hi chawi lo inhuam ta se, heti ang hian he Scheme hnuaiah hian a tih theih em tihte pawh hriat a châkawm a; a awm lo a nih chuan a awm theih dan tur ruahmannate sawrkar hian siam leh ta se thil ṭha tak a nih a rinawm.
‘Cashless’ chungchangah hian sawrkar tana ngaihtuah tel ngei ngei ngai nia lang chu damdawi chungchang a ni. NEIGHRIMS, Shillong-ah khuan damlo vawi hnih/thum awmpuiin ka kal tawh a. An pharmacy khuan damdawi neih aiin damdawi neih loh an ngah zawk avangin damdawiin pawn lama damdawi zuarte hnenah damdawi min chawh hi kan lei tam zawk ṭhin. MUHCS hnuaia min refer-na damdawiin khan damdawi nei mumal loin, mahnia pawn lama inlei chawp ngai ta se, beneficiary-te hian engtinnge an tih tak ang? Cash memo laa MUHCS Society-a an bill leh ngawt loh chuan harsatna lian tak an tawk tho tho dawn a ni. Heti ang thu hlaah hian sawrkar hian ngaihtuahna séng tel em?
Mizorama sawrkar ta ni lo damdawiin tam zawkin MUHCS an zawm duh lo hi a pawi hle mai. Sawrkar hian thla khat chhungin sum kan chingfel zel ang a tih hi an ring ngam chiah lo nge, he thu ziah lai hi chuan thu leh hla an la rawn nei leh lo. La sawrkar ngai lo, a vawi khat sawrkarna a ni bawk a, ZPM sawrkar hi han ring ngam phawt mai se chuan mipui chu kan thaw huaiin a rinawm.
PÊM/RÂLTLÂN
Social media chauh ni lo, Mizoram mainstream media-ah pawh hmun luah tawh tak, Mizorama rawn pêm lut leh rawn râltlânte hi buaipui ngai tak an lo ni ta reng mai hi a vanduaithlak kan ti dawn nge, Mizoram mipui thiam loh hmasak a ni kan ti dawn tih hi ngaihtuah hle ngaiin a lang.
Khawthlang lam ram, ram hausa leh changkang tawhte buaipui ber ni tawh chu an rama pèm luh tum leh râltlânte an ni. Tun hmaa an lo inhawn zau lutuk avangin an ram mipuite khu ram tin ram tanga mi an ni tawh a, sakhua leh tih dan phung inang lo an ni nuai tawh. Hemi avang hian harsatna leh buaina tam tak an tawn phah a, an sawrkarte lu pawh a hai hle a ni. Khawthlang lam rama pêm lut tam zawk khu chu an ram retheih vang a ni a, râltlânte khu an rama democracy tlûkchhiat vang a ni. Retheih luat vanga pèm luh tumte ai ngawt chuan sawrkar dik loh avanga tawrhna tlânchhiatsan tuma sahimna (asylum) zawngte chuan khawngaih thlá an la la deuh a, an rama thawn lêt an tâwk lo deuh.
Keini ramah hi chuan râltlân kan neih leh pêm lut kan neihte hi a ṭhen ram dang mi ni mah se, kan chipui, Zo hnahthlâk, sakhaw inang, nunphung pawh a tam zâwk inang, ṭawngah pawh thumal tam tak inhman ṭâwm kan ni a; lo pawngpaw ngaimawh lutuk theih pawh a ni lo. Hetih rual erawh chuan, heng Mizoram mi engtik lai maha la ni ngai lote hi Mizorama an rawn luh hian a ram chhunga chêngte zeizia anga khawsak tum lo, an awmna ṭhin rama an khawsak dana khawsak tum tlat an awm a; hengte hi min tibuaitute chu an ni.
Mizoram hian tih dan phung (system) ṭha deuh kan neih chu YMA kaltlanga nunphung inzirtir hi a ni a. Kohhran hi chu a chi hrang kan tam em avangin hemi kawngah hi chuan beisei chi an ni lo anga ngai mai ila, huat kan hlawh êm lo ang. Tun hnai deuh khan YMA lam hian râltlânte ko khawmin awm dân turte an hrilh a, thil ṭha tak a ni. Heti ang tho hian Assam, Tripura leh Manipur lam thleng aṭanga rawn pêm lut ṭhinte pawh hi veng leh khaw tin hian lo ngaihvenin YMA kaltlangin zirtirna hi pe ṭhin ta se, heng ho laka kan buai ṭhinnate hi a ziaawm sawtin a rinawm.
Rawn pêm lut ni lo, sawrkar ṭhat loh vang emaw, indona vang emawa sahimna zawnga rawn lutte hi chu an dân a dang leh deuh a. Tun hnaia Manipur aṭanga rawn tlanchhiate tih lohah chuan anni ho hi chu ram dang mi an ni tlangpui a. Mahse, ram dang mi e ti lo chuan kan chipui, kan Zo hnahthlâkpuite an ni tlat mai a, mi hrang ena lo en theih lohna chin a awm àwm e. Chutihrual erawh chuan, thlahtu inang ni mah ila, awmna hmun leh chêttlatna hmun a inan loh miau avangin nunphung khawsak dân pawh a inang tawh lo a. Hei vang tak hian Sap hovin, ‘When in Rome, do as the Romans do,’ an tih ang deuh hian, Mizorama an khawsak chhung chu Mizoram mite tih dan leh nunphung anga an awm theih nan zirtir an ngai hle a ni.
India ram chhung state dang aṭanga rawn pêm lutte hian mi huan leh la zah nachâng an hre lo tih hi sawi a tam hle a. Mi huan pawh sawi loin an duh duh lovin an thliak a, an kit mai ṭhin a ni awm e. Tun hnaia Khawzawl district-a an buaipui, mi huana thlai rah lo a, thlaite pawh laa lo zuar ṭhinte pawh hi râltlân an nih ai mahin, pêm lut an nih a rinawm. Chuvangin, râltlân leh pêm lutte hi báwm khata khung chi an ni loin a lang. Mahse, nunphung hrilhhriat ngai ve ve chu an ni. Hemi zawng hian kan ṭangkaipui em em YMA hian chak zawkin hma la ta se a duhawm hle.
- David M. Thangliana