Written by
- K. Lalbiaksangi

ZU HI…

Hmanlai aṭanga Mizote nuna bet tlat, Mizote kût tikimtu leh tiphuisuitu an tih ṭhin zu hi tunlai Mizote nunah huatna leh duh lohna bakah, a hman sualna leh a ngawlveina a tam ta hle mai. Hei hi eng vang nge ni thei ang le? Hmanlai huna mi huaisente chawimawina leh duhsakna lantirna pakhata an lo hman ṭhin heti tak maia Mizote nuna a mikhual ta hi eng nge a chhan ni ang le?

A hmasa berah chuan sakhuana vang a ni thei ang. Kum 1894-a missionary-te’n Mizote hnena Kristian sakhaw inzirtirna an lo tlangaupui aṭanga inṭan a ni thei ang. Mizote nunah Kristiannain hmun a luah thûk a, ‘Zu hi sual a ni’ tia inzirtirnain Mizote nun a kaihruai ta a. Mizote ngaihah chuan zu chu sual lian tak, Pathian thu awih lohna ni pah fâwmin, retheihna leh tlâkranna thlentu a lo ni ta a. Hei hi a dikna chin pawh a tam hle.

Zu ngawlveina avangin chhungkua a keh darh a, thih phah an tam a, Mizote min nuai chimittu pakhat a lo ni ta reng mai. Amaherawhchu, Mizo hnam zinga zu a zalen viau lai leh khap a nih lai pawhin, a tam zawkin nunpui thiam mah se, a ngawl vei tawk leh in thiam lo pawl hi chu an awm nuk tho awm e.

Zu hi hmanlai hun ang khan Mizoramah hian thlah zalen lo ni zel ta se, Kristian sakhua kan hmelhriat hmaa Mizote nuna zu a bet tel tlat ṭhin ang khan Mizote hian khap loin lo dah zalen zel ta ila, tunah hian eng dinhmunah nge Zoram mipuite hi kan din ang le? Sap missionary-te sakhaw inzirtirna anga zu hi sual a lo ni nameuh a nih chuan, anni hnampui zawk kan tihte leh kan entawn fo ṭhinte erawh chuan an sakhuana nen an kalkawptir a, an ramah zu a zalen em em lawi si.

Mizo society lam han thlir leh ta ila. Mizoramin India sorkar hnuaia state nihna dinhmun kan chan hnuah kan rorelna in sang berah zu khapna dante siam a lo ni ta a. The Mizoram Liquor Total Prohibition Act, 1995 kan neihte kha zu khap burna dan a ni a. Chu dan chu Congress sorkarna hnuaiah dan thar The Mizoram Liquor (Prohibition and Control) Act, 2014-a thlak a lo ni ta a. He dan hnuaiah hian permit neia zu zawrh phal a lo ni ta. A tuartu chhungkua tam tak an awm bawk a, thih phah tate pawh an awm nual bawk tih theih a ni.

Amaherawhchu, he thil thleng hi engvang nge tih hi kan ngaihtuah ngai em le. Mizo society-a zu thlah zalen ngawr ngawr vang a ni tih chu mi tam zawkte ngaihdan a nih rualin, zu hi Mizote nunah a mikhual tak lutuk vang a ni mai lo maw tih chu ṭhenkhat ngaihdan a ni ve leh thung. Ualau taka zu zawrh phalna dan chu Kum 2019-ah MNF sorkarna hnuaiah The Mizoram Liquor (Prohibition) Act-a thlak a lo ni leh ta.

Kum 2025 kan chuangkai a, kalphung thar sorkar hnuaiah The Mizoram Liquor (Prohibition) Act, 2019 chu siamthat (amend) a ni a. Zu khap burna dan chu tihtawp leh niin, Mizo thar chhuah thei hrang hrang aṭanga siam wine leh beer-te chu thlah zalen a lo ni dawn ta a. He dan siamṭhatna hian sawi leh ngaihven pawh a hlawh hle kha maw. He dan thar hi Mizo mipuite’n zu nena chen ho dan kan thiam leh theih nan bul ṭanna pawimawh tak a ni kan ti thei ang. Tin, he dan hi Mizorama kut hnathawka eizawng tam takte tan eizawnna leh sum lak luhna ṭha zawk siamsaktu a ni tel ve bawk kan ti thei ang.

He danina a tum ber nia lang–wine leh beer Mizo thar chhuah ngei aṭanga siam leh zawrh phalnate hi a ṭha thawkhat viau. Amaherawhchu, Mizoram politics leh economy inrelbawlnaah sakhuana a inrawlh thûk viau tih erawh a la lang chiang hle. Chu chu, heng Mizo siam ngei tih zinga Mizo siam chhuah dik tak leh tualṭo awmchhun zupui leh zufangte chu he danah hian telh a ni si lo laite leh, heng zinga kan Mizo nihna ram dang mite hmuha pho chhuak thei tur awm chhun kan hlamchhiah ta bik hian a tichiang hle.

Kristianna la vung tak ram hian secular state nihna kan la hlat hle a, kohhran ngaihdan leh inzirtirnain kan ram rorelna in sang ber a la nghawng pha tlat a ni. Sakhuanaina kan nun a kaihhruaina ram, zuina zalenna hmun a chan lohna ramah hian eiruk leh hlemhletna a hluar a, mi dangte chan ai laksak duh leh ṭhenawm khawvengte ram nêk reng kohhran rawngbawltu kan tam hle si! Kan Kristiannaina min zirtir pawimawh tak dangte hmaih si hian a hming hian zu hi sual a ni kan lo ti ve ringawt a ni thei mai lo maw?

Bible-ah chuan ‘zu ruih hmangte’ hi misual an ni a. Zu, amaha awm ringawt chu sual a va ni thei lo va, a hmang sualtu mihringte tana lo insiamrema mumal taka kan nun honaa kan ṭangkaipui theih dan tur lo inzirtir zawk chu kan tih tur a ni dawn lawm ni? Mizorama zu khap burna dan hman a nih lai pawhin zu hi a awm lo chuang lo va, a ngawl vei tawk an awm reng bawk. Khawvel changkanna leh nunhonain a ken, khawvel awm chhunga bo tawh lo tur hi chen hopui dan Mizote hian kan zir a hun ve tawh tak zette pawh a ni mahna.

- K. Lalbiaksangi