Written by
K Lalrinchhana

Cancer leh Mizote

September ni 23 khan Mizoram Popu-lation Based Cancer Registry chuan I&PR Conference Hall-ah Mizorama Cancer natna chungchang zirhona a buatsaih a. He zirhonaa tarlan a nih dan chuan Mizoramah kum thum chhungin mi 4,656 in cancer an vei a, kum tinin mi 1,552 in cancer natna an vei thar ziah anga chhut a ni. Kum thum chhung veka cancer vanga thi zat chu mi 2,711 an ni a, kum khatah mi 711 zel cancer natna avangin an thi tihna a nih chu.

‘Cancer’ han tih tawh chuan a mi den dan hi a dang deuh roh a, thin a ṭhawng bik a, keini Mizote phei chuan tih dam theih tawh loh natna ang hialah kan ngai
ṭhin. Amaherawhchu, cancer natna hi hmuh chhuah hma a nih a, inenkawlna ṭha dawn vat a nih chuan tih dam theih a ni tih hi kan hriat a ṭha khawp mai.

Cancer natna chung-chang zirhonaa tarlan a nih danin Mizote’n cancer natna kan vei nasat chhan ber chu kan nitin nun dan phung kan uluk tawk loh vang te, ei leh in leh zuk leh hmuan kan tih nasat vangte a ni a, cancer natna 70 % hi heng thilte avanga lo awm nia tarlan a ni.

Cancer hi inkai chhawn theih natna (communicable disease) a ni lo a, nun-phung ṭha loin a hrin chhuah natna (life-style disease) a ni tih kan hriat chian a ṭha khawp mai. Vanduai vang liau liau a he natna hi vei theih chu a ni teh meuh mai; chutih rualin he natna kan vei chhan tam ber chu kan nunphung inthlahdah vang a ni chiang khawp mai.

Cancer laka kan lo him theih nan hengthilte hi zawm ila a ṭha hle.

Changkan lam kan pan tial tial a, kan nuamsa telh telh a, natnain min zuam tual tual. Thlan chhuak khawpin hna kan thawk ta mang lo a, kein kan kal tlem sawt hle a, han che hlek ila, lirthei kan ti ta zel mai. Hmuihmer, thau leh mawm kan ei nasa a, naupangtein kan BP a sang thuai a, kan taksa leh kum phu tawk aiin kan thau tlangpui bawk. A tawpah zun thlum leh cancer-in hmawr kan bawk ṭhin. Thlan tla loa nitin office lama hnathawk ṭhin kan nih pawhin zingah te hian tho hma ila, tuk tin minute 40 emaw tal kein i kal ṭhin ang u.

Mizote hian thil rep, uih leh rimna lam chi te, mawm leh thau lamte kan ei nasa a, hei hi cancer thlentu pakhat niin mithiamte chuan an ngai tlat mai. Cancer laka kan him theih nan heng thilte hi ei tlem ila, thlai hring leh thei lam te hi i uar ang u. Sa kan ei a nih pawhin sapin a white meat an tih, sangha leh arsate chauh hi ei ṭhin ila duhthusam a ni. Chi hi a hranpaa liah loh tur a ni - chawhmeha kan al hi a tawk viau a ni.

Zuk leh hmuam laka fihlim: Mizote hian zuk leh hmuam hi kan va ti nasa em! A hnam ang pawha zahthlak leh mualpho thlak khawpin kan uar. Indain Society on Tobacco and Health, Mizoram Chapter in a chhinchhiah danin Mizo zingah 67% hi zuk leh hmuan laka fihlim lo kan ni. Zuk leh hmuam kan tih nasat ngaihtuahin cancer te hi kan vei tlem zawk ngawt alawm!

Cancer natna kan pumpelh theih nan zuk leh hmuam engkim lakah i fihlim hram hram ang u. Kan sum leh pai tihek a, kan rohlu kan hriselna min ruksaktu zuk leh hmuam hi kan hnam hmelmaah i ngai tlat ang u.

- K Lalrinchhana