Mahni hna ka thawk hman lo...
Office hnathawk ṭhenkhat hian “Mahni hna pawh ka thawk hman lo... chawlh te pawh ka duh ve alawm, a ninawm em mai” tih ri hi ka hre fo ṭhin. Hetiang ang ṭawngkam phuhchhuahtu rilru chu ka hrethiam tho mai, mahse, a tlangpuiin chawlh thlahlel ve tak an ni duh chawk.
Office hnathawhnaah pawh thawh hlawk teh chiam lo, sawisel tur ngah tak takte hi an awm ṭhin. Kan ramah hian sawrkar hnathawk kan tam viau mai a, lehkha zir chhuak thiam tak takte pawh hi an tum tlangpui chu sawrkar hnathawh a ni. Kan ram a la pachhiat em avangin eizawnna dang han rintlak hi chuti teh chiamin a la tam lem lo va, hei vang tak hian sawrkar hnathawk hi kan tam. Sawrkar hnathawkte hian kan ram budget an ei zo deuh thaw a, ram hmasawnna lamah pawisa a tlem an ti. Kawng lehlamah chuan sawrkar hnathawkte aṭanga lo luang chhuak hian nitin kan eizawnna hrang hrang pawh a nghawng ve vek tho a, nitin ei chawp zuarte thlengin a nghawng a. Hei vang tak hian sawrkar hnathawkte hi an pawimawh a, mipuite tana thawk an ni a, rinawm taka thawk tur an ni tih hi in hre nawn fo se.
Kan eizawnna kan hre chiang em?: Sawrkar hna kan tih hi mumal taka inthlung nghet leh awmze nei taka siam a ni. Dan mumal tak a awm a, sawrkar hna an zawm a, an thawh chiah khan an thawh hun chhung zawng zawng atan danin a phuar nghal vek a ni. Mimal zalenna India danpui-in zau taka a hawn rual rualin sawrkar hnathawkte erawh chu an thawh hun chhung atana tih leh tih loh tur danin a phuar tlat lawi si. India danpui fundamental right-ah chuan mitinten zalenna zau tak kan nei a, mahse, sawrkar hnathawkte tan chuan India danpui vek article 309 na tlawh chhanin dan a siam leh thei a ni.
Sawrkar hnathawk chu a hnaah a rinawm ang a, dikna leh thianghlimna (integtity) a vawng tlat tur a ni. Tlin takin (efficiency) a hna a thawk bawk ang. Inthununna (discipline) a nei ṭha tur a ni. Mawhphurhna (responsibility) te, hleih neih lohna (impartiality) te hi sawrkar hnathawk chuan a kengkawh tur a ni. Sawrkar hnathawk chuan he thu hi a vawng zo ngei tura ngaih a ni a, he thu kal pel hian sawrkar hnathawk lote angin a duh duhin a zalen theihlohna lai tam tak a awm a ni. Sawrkar hnathawk chu public servant a ni a, mipui tana hna thawk tih chiang takin a in hre tur a ni. Hna kan zawn lai te, hna hmu tura kan rilru kan pek lai tak takte chuan hna kan thawh theih dawn phawt chuan engpawh kan huam ṭhin. Hna kan han hmu sauh suah a, rinawmna kan tla chham a, inthununna kan tlachham a, dikna sirah hnawlin duhsak theitu chuan duhsak bik kan nei ta mai ṭhin.
Mahni leh chhungkua ka chawmna kha peih leh peih lovin, vuivaina zawng reng rengin hna kan thawk emaw tih mai tur sawrkar hnathawkah hian tam tak an awm, a pawi hle a ni. Mahni hlawkna tur erawh kan hre kar hlawm si.
Tih tak zeta rilru pe kan ni em? Sawrkar hnathawk zingah hian hna thiam, rinawm taka thawk ṭhin tam tak an awm. Ṭhenkhat erawh hna thawk ve ṭawk ṭawk, bansan phal mang bawk si lo, hlawh duh hle si, tih tak zeta hnathawk peih lo an awm ve nual. Hetiang mi hi miin an lo hmu kar
ṭhin a, “Hna pawh a thawk ṭha lo, a kal ve mai mai, a duh hun hunah a chawl, hlawh lak nan a hmang a ni ber” tia mi sawi hi sawrkar hnathawk zingah an awm ṭhin. Sawrkar hnathawkte hian kan hna hi rilru pe tak takin thawk vek ilang chuan ram pawh hian hmasawnna tam tak a hmu ang. Sawrkar bungrua leh sum tam tak pawh hi ho deuhvin a luangral lo vang. Rinawm taka hna thawk tura ngaih a nih laia a rinawm leh si loh chuan sawrkar tan hekna a ni a, ram hmasawnna tur chenin nasa takin a ṭhuanawp phah ṭhin.
Mawhphurhna sang tak nei leh hna pawimawh tak khawih, sawrkar hmasawnna tur tam tak pawisa vawngtu an rinawm loh phei chuan a pawi em em ṭhin a, dikna (integrity) a vawng ṭha lo tihna a ni. Heng mi rinawm lote an lo awm ṭhin avang hian eirukna (corruption) te hi a lo lar ta hle a ni. Sum eirukna kan tih fo hi miin thuneihna a ni lo zawnga a hman hi a ni, mahni hlawkna turin an thuneihna chan kha an hmang ti ila a sual lo vang. A tira hriat chhuah loh emaw hun engemaw chen miin a lo hman tawh a, engmah thiltih a awm lem loh chuan siamṭhat har em em tawh ṭhin a ni. Heng kan sawi tlemte aṭang ringawt pawh hian sawrkar hnathawkte hian an hnaah rilru tak tak an pek a ngai tih a lang chiang hle.
Mahni hamṭhatna chauh hria: Sawr-kar hnathawk bik kan sawi a. Sawrkar hnathawk chuan a tlin tawk hna a dil a, lehkhathiam sang lo chuan a dil tawk a hniam a, hlawh pawh a tlem, lehkhathiam chuan a dil tawk awma a ngaih kha a sang ang. Chu hna chu a hmuh chuan a hlawh pawh a sang. Hlawh hniam ai chuan a mawhphurhna pawh a sang a, a dinhmun a zirin sawrkarin eng eng emaw a pe ṭhin. In lamah awmpui an lak theihna te a pe a, telephone, motor-a an hman tur petrol te, office kalna tur leh official-a pawimawh thut a awm changa hman turin motor an pe bawk a ni. Kan hna tlin tawk ang ṭheuh hian rinawm takin hna kan thawk tur a ni. Hlawh kan la a, chhungkua chawmna atan kan hman piah lamah hian mi ṭhenkhat chu kan lo duham ve tial tial a, kan thiltihtheihna kha mahni hamṭhat nan kan lo hmang mai ṭhin. Hetiang hi sawrkarin a tum a ni lo. Mawhphurhna sang chuan rinawm taka hna a thawh theihna turin hlawh pawh a tisang a, thuneihna pawh a pe a, motor leh driver a pe a, ram leh mipui tan a hlawk thei ang berin a thawk tur a ni.
Sawrkar hnathawk zingah pawh sawrkar thil neih ren reng reng lo, a theih ang anga ei ral tum hi kan tam viau niin a lang. Sawrkar motor kawl leh enkawltuten sawrkar an ren lo a, motor a chhe zung zung a, motor chhe siamna tam lutuk te hi ngaihtuah tham fe a awm ṭhin. Workshop lo dawngsawngtute lah chuti bawk. Sawrkar motor ni si Chawlhni a inkhawm kal nan te, mahni fate sikul hruai nan te, chhungkua pawipang thilah te inthlahrung miah lova hmang hi hriat tur leh hmuh tur an tam hle. Hnathawhna lama thawh hlawh tum mang si lova mahni
hamṭhatna chauh hre kar hi sawrkar hnathawk zingah engzat tak awm ang maw! Mahni hamṭhatna kawngah chuan dan inti hre tak, pute leh pite dem nghal mai nun neite hi kan kat nuk niin a lang. Officer dan ṭha taka lekkawh, mi ṭhahnemngai takin dan ang thlapa a thawh chuan sawisel an hlawh zawk mah ni te hian a lang.
Ka hna dik tak a ni: Mahni hna a ni tih hre reng chunga pawnlawi taka sawrkar hnathawk hi an awm ṭhin. Chhungkua chawmna bupui ber atan a duh a, mamawh phuhrukna turin hna a duh a, damlohna rulhsak turin a sawrkar hnathawh hlawh chu a duh a, a manganna phuhru turin a duh bawk. A hlawkna atan chuan a theih ang anga sawrkar aṭanga hmuh theih zawng zawng hmuh a duh. Hna erawh a thawk ṭha peih mang bawk si lo, sawrkar hnathawk ve si, hna thawk lo ang maiin a awm a, sumdawnna emaw a ma hlawkna lam erawh a ngai thu tak viau lawi bawk a, heng mite hi sawrkar hna thawk tlak lo, sawrkar tana harsatna siam mai maitute an ni. Danin a thiltih tur a tih theihlohna turin tu tute emaw thuneitute an lo tilungawi hman ṭhin. Heng mite indawr kual dan hi a dik lo vek a ni. A thawktu a dik lo va, thuneitu a tihlungawi kha a dik bawk si lo va... kan va hahthlak tlang hlawm tak em!
Mi dik lo leh pamhamte kan sawi mawlh mawlh lai hian sawrkar tana mi rinawm tak, sawrkar hna mahni hna anga ngai thlap, ṭhahnem ngai em em mi engemawzat an awm tih hriat a ṭha. Hausa emaw sum nei deuh nia kan hriat zawng zawng hi sum eiru an ni vek lo. Mahni khawsakna relfel a, pawisa pawh a nihna taka hmang, sum khawl ṭang ṭang peih chuan kum 10 a liam meuh chuan sum tam tak an lo khawl hman ṭhin. Sawrkar hnathawk rau rau-ah pawh pawisa hmangzai thiam leh thiam lo chu kum 10 a lo tlin meuh chuan inthlau tak an ni. Sawrkar hnathawkte hian nitina office an kal hi mahni hna dik takah ngai sela, ram hmasawnna leh sum inremchenna thlengin nasa takin mipui tan, sawrkar tan an thawk a ni tih hi an chiang mai ang. Nitina mahni hna a kal chunga “Mahni hna ka thawk hman lo” kan tih fo mai chuan mahni hnaa tui tawk lem lo, chawlh thlahlel ngawih ngawih an ni duh chawk.
- R.Zomawia