Mumal nei zawkin i kal ang u
Ram hruaina hna hi hna hautak zet a ni. Hmathlir (vision) nei ṭhate pawhin tihngaihna tak tak hriat loh châng an nei fo em aw a tih theih. State puitlinga hlankai kan nih aṭanga kum 30 chhung hian ram hruaituten kan ram an hruai dan hi a lungawithlak kan ti em? kan nih tur ang kan ni pha em? a tam berte eizawnna lo neih (agriculture) hi engtikah nge kan thlak theih ang? thlakna tur a awm reng em? Heng kum chhung hian mi rethei hnuaihnung zawkte an ding chhuak ve em? nge a hausa te an hausak belh thur thur?
Ram hlui zia hi engtikah tak paih ang i maw?: Sawrkar hmasain ṭha taka a kalpui, a hnua sawrkarna chang lehten tawng-pawng chhunzawm duh loh ngawt ang chi te hi a ram hlui zia tawh hle. Central sawrkar a inthlak fo. Ni 100 inhlawhna (MNREGS) te, SSA leh CSS scheme hrang hrangte hi “kan sawrkar tih a ni lo” tih vanga tawng-pawng chhunzawm duh loh a awm kan hre ngai lo. A lo ṭha lo deuh a nih pawhin siam ṭhat leh a aia ṭha zawka thuam (implement) a ni deuh zel niin a lang a. Hetiang hi a nih dan tur niâwm tak a nih laiin kan zoramah hian chutiang a ni ṭhin lo hi kan chhiatpui niin kan hre ve ṭhin em?
Mizoramah politics a lo keu a, sawrkar hrang hrang a awm ta. A hmaa mite tih chhunzawm duh loh hi intihtheihnaah kan ngai emaw tih tur a ni a. “Kan sawrkar hunah chuan kan sawn (transfer) lawng lawng ang” tih te pawh chumi hlimthla zel chu a ni. Sawrkar hnathawk zingah party thila phusa deuh an awm leh ṭhin te pawh hi a chhangchhiatthlak hle. Kal hmasate thiltih ṭha pawh hmu thiam lo mifinga inngai kan awm ṭhin hi a hahthlak. Thil ṭha, ram tana chhawr nahawmte hi chu tlawma la lova chhunzawm zel hi sawrkar ṭha tih tur zawk niawm tak a ni.
Ṭhangtharten kan ning zozai ta e: Politics ball ṭhing deuh deuha inseh inseh tawn vel hi ṭhangtharten kan ning takzet a. A ṭhing tawh kan ti. Mak tak chu politics tui nûin a zem ât lailêng tawhten an lo âwih zel hi a ni a. A sawitu aiin a sawi chhawng lehtuten a aia ruh samang khenga an ṭan bur thei lek phei hi chu a mak tih piah lam a ni! Party ruihchilh leh politics tui nû hi a khamawm takzet a; mi tam takte âtpui, mi tlem zawkte hlawkpui ni si politics ṭha lo hi kan zavaia kan
ṭhatpui leh ramin hma a sawn zel zawkna tura politics ṭha kan neih theihnan her rem a ṭul tak zet a ni.
Hman ata tawh tawng-pawng pawisa sem leh ngawt ṭhin te, tawktarh atana sum hman fo te hi kan sim a ṭul. Hei hi kan ram leh hnam chhiatna tur a ni. Thui kan kal hma hian tihtawp hmak a duhawm hle. A nei lo leh mi rethei zualte dawm kânna tura ruahmanna (policy) kan siam ṭhin hi a lawmawm hle. Kan siam zel tur pawh a ni a; amaherawhchu hetiang lo zawnga tih dan kan zawn hram hram a ṭul. Chhumchhia leh hmeithai rethei zawk te, pachhiate kan khawngaih dan hi kawng hmang nei zawka kalpui theih a ni ang.
Thu dik chauh i sawi ang u: Ram hruaitute ṭawng feiki bar tinrengin an inpuh tawn a. A dik emaw kan tih kha a tuk leh lawkah a lo dik leh lo va! A dik leh leh dik lo pawh kan thliar thiam ṭhin lo. Dik lo taka ti te chuan tuarin, diknain ro rel tur emaw kan tih kha; ‘dik’ leh ‘dik lo’ chu a tehtu a zirin a dikin a dik lo ta mai mai em ni tih tur a ni a. Dik lo zawk anga lang kha a din chan châng a awm a. Dikna zawk kawng sirah a tluk chang a awm leh ṭhin ni te hian a hriat a. Hetiang tehnuaih hi tihbo a nih theih nan mipuite pawh kan ṭanrual thiam a ṭul a, media lamte pawhin kan thlitfim fo a ṭul ang.
Kan khuaah, kan vengah thil dik lo tih hriat ngawih ngawih pawh party hotuten an sawi avanga a dik a dawk pawh thlu lo va mi hang (black people) ho hla chham (rappers) ang maia thil dik anga lo chham pui ve zuah zuah ṭhin mite an la awm em? chung mite chu a bul thûmte nen lam hian ram leh hnam hmelma an ni tih kan hriat a, a zung nen lama kar phawi dan kawng zawn tur a ni ang a. Mi fing Cicero-a’n, “diknain ro a rel lohna hmunah thil ṭha leh zahawm engmah a awm thei lo” a tih hi a dik a nih ngai chuan dikna kan duh ber fo tur a ni dawn lawm ni?
Vei tur (issue) ṭha min chhawpsak rawh u: Kan ram hmasawnna tur thil hrang hrang - hmalam thlirna (vision) ṭha te, tum fel tak (goal) neih kawngah te, a hlawhtlinna tura tha thawh (imple-mentation) kawngah te, thu tisaa lo chang (logos) hmuh tur kawngah te thu rintlak sawi tur nei hauh si lo; politician ṭhenkhat, thu zûk zeta tihlawhtling leh ṭhin lo te avangin beiseina kan hlauh lek lek fo. Chung avang tak chuan mumal zawka hmalam kan pen erawh a ṭul hle si.
Politician te u, thil hlui leh party thila inchirhthehna tur ngawt buaipui lo hian “Aizawlah Metro Service (local electric train) tlantir kan tum” tih te, “District tinah Agriculture/ horticulture college dinin thingtlang khaw lian deuha damdawiin thuam chak kan tum” tih te, “kum 2040-ah Mizoram pum hi ni êng chakna (solar energy) hmanga chawm kan tum” tih emaw te hi mipuiten kan ngaihven tur (issue) atan han siam zawk ta ula; hei hi entirna chauh a ni. Chu thil, chu hmathlir (vision) ah chuan kan rawn tel ve ang a. Kan ṭanrual phawt chuan kan hmasawnna hi a zuanin a zuang dawrh mai dawn alawm. Chuti zawng zawk chuan mumal nei tak hian kan ram hi a kal thei tawh lawm ni?
Hindu pachal chhan kan ngai ang maw?: Kristian ram hian ringlo mite hruai kan ît ngawih ngawih hi a tha natthlâk! Narendra Modi te, Nitish Kumar te, Manik Sarkar te leh Arvind Kejriwal te hming kan lam kan lam chhan hi inzawh ngai lovin kan hria. Kristian ram pawh ni lo teh rêng mah ila; a hnam ang zawnga ngaihtuah pawhin hnam dangte ît ngawih ngawiha awm hi Mizo tlangval tan chuan a va tlawm thlak thin ve! He ram hian chhantu a ngai a, kan thlahtuten lu chhum ban chhum huama he ram an lo humhim ṭhin hi Hindu pachal chhan kan ngai ta ang maw?
Kan pi leh pute huna râl hlauhawm laka khua leh tui venghim a, sa hrâng leh huai hmaa zâm ngai lo pasalthate chawimawi an nih lai khan he ramah dawihzepnate a tawmin a, dik lohnaten hmun an chan kan phal ngai lo a nih kha. Chutiang mi chu he ram hian a la mamawh reng. Yoga hmanga min beihna hrethiam lo; “eng nge ‘yoga school of philosophy?’ in a zirtir” tih takngial pawh chhang theih hauh lo mifinga inngai ve thoten kum 100 êm pawh kan thlir phak loh laiin RSS te Hindutva thlipui hi chuan kum 500 daih te a sin an thlir ni!
Mihring hi inzirtir loh chuan a ṭha lamin kan ṭhang tulh tulh hauh lo. A ṭha lama kan harh si loh chuan a chhe lam kan âwn fo. Zirtirna ṭha awm lohna hmunah chuan nun hian awmzia nei lovin nun dan ṭha a hloh nasat thei hle. Zirtirna ṭha te, rilru thianghlim pu tura beih te, hmasawnna leh changkanna lam hawi zawnga ke pen thei tura kan rama harhna lo thleng ṭhin hian min sawi nghing zo lo a nih chuan; duh lo teh mah ila American ‘change’ (inthlakthlengna) ni lo, beidawnna ‘change’ ruamah min la hruai lut lo vang tih tunge sawi thei le? Chumi dawt chiaha thil thleng thei chu kan duh loh tawp tur a ni tih kan hriat kha.
Kristian ram hian ringlo mite hruai kan ît ngawih ngawih hi a tha natthlâk! Narendra Modi te, Nitish Kumar te, Manik Sarkar te leh Arvind Kejriwal te hming kan lam kan lam chhan hi inzawh ngai lovin kan hria. Kristian ram pawh ni lo teh rêng mah ila; a hnam ang zawnga ngaihtuah pawhin hnam dangte ît ngawih ngawiha awm hi Mizo tlangval tan chuan a va tlawm thlak ṭhin ve!
- Zonunsanga