Written by
R.Zomawia

Dan ngaih pawimawhna leh Kristianna

Dan rorelna hi kan nihna ang anga thlei bik nei lova rorelna hmun a ni. Misual nia puh chu tupawh nise, rorelna in-in thiam loh chantirna khawp tura a thiltihsual finfiahna a hmuh chuan thiam loh a chan tir ṭhin. Mi ṭha, sualna nei lo puh chhiat pawh a awm theih a, chung chu court rorelna hian tihsual a hlauh em avangin fimkhur takin a kalpui ṭhin. Hei vang tak hian a hrethiam lote chuan court rorelna a rei lutuk kan ti ṭhin. Court thutlukna reng reng chu ‘finfiahna’ ṭha a awm chuan chu finfiahna ang chuan ‘thutlukna’ siam a ni
ṭhin. Court roreltute pawh mihring ve bawk an ni a, engemaw chang zeuha han rel fuh lo deuh te pawh a awm ve chawk ang.

Kan ramah hian fel tak leh insu buai lova thil a kal rem theihna turin lungthu lian tak tak pathum a awm a, chungte chu Legislature (Dan siamtu pawl), Executive (Dan siam lo kengkawhtute) leh Judiciary (Dan siam chu hman dik a ni em? tia lo entute) an ni. A khawi hi nge pawimawh ber tih a sawi theih loh, an pawimawh vek a ni. Dan siamtu pawlin dan an siam a, chu chu ram mipuiten kan zah tlat tur a ni.

Dan ngaih pawimawh chu mitin te himna a nih avangin khua leh tuite chuan mahni ram dan hi hre vek tura ngaih kan ni. Dan hriat loh hi chhuanlam a tling lo; ‘ignorance is crime’ tih a ni. India dan hi a chipchiar em avangin dan zawng zawng a kip a kawi chu mitin tan hriat vek erawh a harsa ang, a pawimawh chin chu kan hre tur a ni ang. Lungthu pawimawh tak tak pathumte hi ram mipuiten ṭha taka kan zawm hi kan tih tur a ni. India danpui hnuaia mi kan nih avangin keimahni dan siam chawp emaw dan kal pela kan lo khawsak ve ngawt hi hrem theih a ni.

Mizote hi tun dinhmunah chuan kan inti changkang ve viau tawh. Mahse, dan hriatna lamah hian duh aiin kan la bil hle. Judicial huang chhunga court rorelna lam ai mahin criminal procedure code (Cr.P.C) 1973 in thuneihna a pek, executive thuneihna hnuaia executive magistrate te chetvelna hi kan la phak tawk vel em ni aw? tih theih tur a ni. Executive magistrate te chuan court-ah ro an rel ve lo a, thupek an chhuah a, dan lova mipui pungkhawm hnawh darh te a ni. Tih tur leh tih loh tur tam tak hi chu mimir pawh hian kan hre tur a ni. Tharum thawhte hi danin a phal lo va, inpumkhatna tichhe thei zawng phei chuan dan hian chet a phal lo hrim hrim a, vantlang thil venhimte hi kan tih tur a ni. (India Article 50A.(i)) Khua leh tui-in kan tih tur (fundamental duties) tam tak a awm. Dan ngaih pawimawhna hmunah chuan khawtlang nun a nuam ṭhin. Court rorelna duh kawp lo ni awm taka tharum thawh te hi a fin thlak lo a, roreltute ngaihtuahna fim kan hman tir lo thei a, thil pawi tam tak a awm phah thei a ni.

Tirhkoh Paula chuan Thessalonika khua mite hnena lehkha a thawn a, “Dan ang lova awmte chu zilh ula, rilru tete chu fuih ula, chak lote chu ṭanpui ula, mi zawng zawng lakah dawhthei takin awm rawh u.” (I Thes. 5:14) a ti. India danpui hi a rawn chhuahna leh a ṭobul chu US leh British Dan entawna lak a ni an ti. Dan hi mahni ram mil ang zela her rem a ni. Natural Law lo chhuahna bul thum tak tak chu Bible behchhan a ni tiin an sawi bawk ṭhin. Bible-ah hian a mite zawm tur dan tam tak Pathianin a dah a. Dan lo anga awm leh khawsa chu thihna thlengin hremna dan a awm.

Ram danpui tam tak hi Bible behchhana siam a lo ni deuh tlangpui niin a lang. Bible vekah, “Dan hawisantute chuan mi suaksual an fak ṭhin, dan zawmtute erawh chuan an kalh ṭhin” (Thufingte 28:4). Mizote hi mahni duhdan ti lal tak, ṭha nia kan hriat chu kan sawimawi mai a, ṭha lo nia kan hriat chu kan sawi chhe vak a. Kan thiltih hi dan a ni em? tih lam ngaihtuah nachang hria hi kan tam lo. Mite tan kan khawsak phung hi a hnawk em? Dan a ni em? tih aiin “ka duh leh ka ti ang chu, a ni chawm ka ni hlei nem” kan ti pang pang a. Traffic duty awm lohna hmuna mahni duh dana awm nghal mai, traffic tijam-tu nih hreh miah lo, dan bawhchhetu meng rum al mai hi kan la tam viau bawk.

Zahawm anga lang, hausa anga lang mi tam tak hian a dera an huasakna leh an intih zahawmna chu an ziah bo thiam vang mai mai a ni. Zah tlak nun tak tak nei lo, a dera nungho hian kan ram hmel an tibal a ni. Chuvangin, kristiante chuan dan hi kan ngai pawimawh tur a ni a, khawvel dan kan ngai pawimawh ang a, Lalpa dan kan ngai pawimawh ang a, a takin kan nunpui tur a ni.

Dan ngaih pawimawhlohna hmunah chuan a dera nung kan tam ṭhin. India hian dan ṭha tak nei mah ila, dan hi kan hmang ṭha tawk lo a ni mai thei, eirukna lian tham tak tak te, dan lova nung leh dan chunga invilik hi kan tam hle niin a lang. Dan ngaih pawimawh lohna hmunah chuan politician-ten hnathawh kawr ha lovin an inchei ṭhin. Dan rorelna in awmzia a neih loh chinah phei chuan mi hausa leh rethei inkarah leikak thuk tak a awm ṭhin a ni.

Kristian-te chu a dera nung tur kan ni lo va, Lalpa duh zawngin kan nun kan hmang tur a ni. Mi kan duh dana an awm loh avanga sawi chhiat vak mai te, misual tak nia kan hriat pawh kan duh duha kan kawih phar theih chuan kan fak leh mai a. Mi rel leh sawi chhiat, mi huat neih te, duham luat avanga dan lova chet te, dawt ringawta nun hmang kristian kan ni em? A dera nun hi kan sim loh chuan eng ang pawhin camping mah ila, nun nghet kan nei ngai lo vang.

Mahni hma kan sial luat avanga mahni duh dan kan dah lal vang te, khawvel nun ngaisang reng renga hun kan hman tam lutuk vang te hian kan chhungkau-ah buaina leh harsatna tam tak kan tawh phah a ni. Hei hi kan pawm lo a nih chuan a chhe zawngin kan kal chho zel ang tih hlauhawm tak a ni. Ram changkang nun lak ve a ngaihsan ve phet kan tum a, kan zo leh thin si lo va, ṭhalai tam tak nun dik lovah lutin beiseina ruamah an tlu lut a, mahni intihlum an tam phah.

Tun hmaa kan hriat ngai loh depression pawh tunah chuan ṭawngkam lar tak a ni ta. Heng zawng zawng hi a chhan ber chu ‘Lalpa dan kan zawm lova, a duh dan zawnga kan nun loh vang’ te, khawvel dan awmsa pawh kan zawm ṭhat duh loh vang’ te a ni. Chuvangin, Dan hi i ngai pawimawh ang u. Kristian-te phei chuan kan zawm ngei ngei tur a ni. Tichuan, nun a nuam ang a, kan zalen bawk dawn a ni.

- R.Zomawia