Assam Rifles ram chhuahsan
March 15, 2025-ah chuan Assam Rifles Sector 23 hmunpui, Khatlaah Union Home Minister Amit Shah leh Mizoram Chief Minister Lalduhoma te hriatpuinain Assam Rifles chuan Aizawl khawpuia an battalion hmunte chu Mizoram sorkar kutah an hlan a. He ram inhlanna huna khuallian Amit Shah pawhin Assam Rifles-in an chhuahsan hmunte chu ṭangkai taka hmang tura Mizo mipuite a duhsak thu a sawi.
Hetianga ram inhlan a lo nih takah chuan engtianga enkawl zui tur nge tih chu ngaihtuah nghal ngai a nih avangin Mizoram sorkar chuan a ngaihtuah turin Committee din a nih dawn thu March 13, 2020-ah khan CM chuan Assembly session neihna hmunah a sawi a. Chu Committee-ah chuan party tin leh tlawmngai pawlte an tel dawn thu sawiin, Assembly building tur zahawm deuh, mawi tak kan dah ve thei ang em tihte ngaihtuahnaah seng ṭan ila tiin CM hian a sawi bawk (Source: March 15, 2025 Vanglaini issue).
Land Revenue & Settlement Minister Pu B. Lalchhanzova chuan AR ram chungchangah hian Facebook-a ama wall-ah March 15, 2025-ah khan post neiin, chutah chuan Assam Rifles hian main barrack (Lammual area) hmun atan hian land lease emaw, revenue pass hranpa an neih loh thu leh, kum 1952 Assam Gazette-in main barrack area atana Assam Rifles-te awmna tur atana boundary description a lo pek tawh bak chu pass hranpa pawh an neih loh thu a tarlang.
Heng bakah hian The Mizoram (Restriction on Use of Transferred Land) Act 2002 dan siam thar hnuaiah chuan main barrack chu boundary description aia zau daih a huam a, chumi hmanga survey neih a ni a. Map siam a nih takah chuan he boundary description chhungah hian mimal revenue pass nei mi 54 an awm a, chung zingah chuan revenue pass 13 holder-te erawh chuan an surrender tawh a, pass neitu zawn hmuh zawh loh mi 3 an la awm bawk. Pass nei mi 54 show cause notice pek an ni tawh a, mi 38 chuan show cause notice hi an chhang a, an document-te chu kawl ṭhat vek a ni a. An zinga mi 11 erawh chu High Court-ah an kal a, Central YMA pawh chuan High Court-ah PIL an thehlutin an case chu Court-ah a la inchiah mek an ti bawk.
Aizawl khawpui laili taka Assam Rifle battalion awm hi kum 1870-a awm tawh nia hriat a ni a. AR-te hian Khatla leh Zodinah hmun an nei a, Zodina mi phei hi chu Quarter Quard anga an neih a ni. Tichuan, Zoramah buaina a thlen pawh khan he Quarter Guard-ah hian kan Mizo sipaite kha rethei takin rei tak tak an khung khawm ṭhin. A hre chiangte chuan thite pawh an awmin an sawi. Thihna a thlen leh thlen loh hi hre chiang chiah lo mah ila, rethei taka sawisak leh tihduhdah erawh kan hnam sipaite chuan an tawk ngei a ni.
He hmun hi hmun pawimawh tak a ni a, INTACH phei chuan he hmun chhungah hian hmun pawimawh tak tak, humhalh leh ngaihhlut tak tak an nei a, chungte chu kan sawi dawn a ni.
Loch House: Hei hi Assam Rifles Commandant chenna hmun a ni a, building hi kum 1896-a sak tawh niin, Captain G.H. Loch-a sak leh luah hmasak ber a ni.
Quarter Guard: Hei hi kum 1897-a sak tawh a a ni a, Maj. J. Shakespeare, Lushai Hills Superintendent hmasa ber khan a lo luah tawh. Kawngpui aṭang pawha langsar tak a nih vang hian a tuala laipui, kum 1815-a Waterloo indonaa hman pahnih awm nen chuan kawng kalte’n an thlir duh ṭhin hle.
Main Building (G/10 & G/10A): Heng inte hi Assam Rifles-te’n office atana an hman a ni a, kum 1930-a sak a ni.
Loch Hall: Kum 1900-a sak tawh a ni a, North Lushai Military Police Battalion Commandant hmasa ber Captain G.H. Loch hming chawia Loch Hall tih a ni.
Signal Barrack/ Signal Centres (G/14, G/15, G/16 & G/17): Heng building-te hi kum 1896-a sak a ni a, a chhuatte hi a tirah chuan leia zût mâm niin, kum 1970 chhohah khan cement concrete hmanga thlak a ni.
SM Barrack (G/101, G/102, G/103, G/104, G/105, G/106 & G/107): Heng building-te hi kum 1903 – 1904 inkara Capt. Loch-a’n a sak a ni a, vawiin thlengin ṭha takin an la ding hlawm.
AR Hospital (G/108): He building hi kum 1896-ah Captain Loch-a’n a sak a ni. Khum 20 awmin, mipa leh hmeichhe ward pawh a awm hrang a, nau neihna pindan a awm bawk. Kum 1966 – 1986 chhung phei kha chuan damlo na tak tak, a zo a vaiin he hmunah hian enkawl an lo ni tawh ṭhin. James Dokhuma leh R. Zuala te pawh kha he hmunah hian enkawl an lo ni tawh bawk.
AR Hospital Kitchen (G/111): He eirawngbawlna in hi kum 1896-a sak a ni a, vawiin thleng pawha ṭangkai taka la hman a ni.
Subedar Major Quarters (G/124): He building hi kum 1935-a sak a ni a, inkawm khawmna pindan awmin, mut pindan pahnih leh mikhual pindan pakhat a awm. Heng pindan tinte hian ek in khur (pit latrine) an nei hrang ṭheuh bawk.
JCO Quarter (G/127A): He building hi kum 1905-a Captain Loch-a sak a ni a, ṭangkai taka hman ṭhin a ni. A chhawnga sak niin, chhuat zawl pahnih a nei a, a chhuatte hi cement concrete hmanga siam a ni.
Armourer Shop (G/27): He building hi kum 1896-a sak tawh a ni a, North Lushai Military Police Battalion sak a ni. Quarter Guard kiang lawka awm a ni a, silai leh ralthuam dangte siam ṭhatna hmun niin, ṭangkai taka hman a ni ṭhin.
AMN Bunker (G/30): Kum 1939 khan he building hi sak a ni a, lung hmang veka a bang leh a chungte hi siam niin, a chhuat zawl erawh chu cement concrete hmanga siam a ni.
Adm Coy Bk (G/89): He building hi kum 1903-a sak a ni a, a bangahte hian lung vek hman niin, a tlo hle.
Officers’ Mess: Kum 1905-a sak tawh a ni a, ṭangkai taka hman ṭhin a ni.
Unity Church: He biakin hi kum 1910-a sak a ni a, vawiin thlengin Pathian biakna hmun atan hman a la ni. He biak in hian chanchin ngaihnawm tak tak a lo nei tawh a, Assam Rifles chhunga Mizo chhungkua awmte pawhin kum 1925-ah khan a hrangin Krismas an lo hmang tawh a, chuta an thawhlawm tlingkhawm pawh chu Rs 62.50 nia chhinchhiah a ni.
Barber Shop (G/96): He building hi kum 1930-a sak a ni a, Assam Rifles chhunga lu meh ngai apiangte chu he hmunah hian meh ṭhin a ni.
Lammual: Lammual hi kum 1896 – 97 chhunga laih zâwl leh buatsaih a ni. Thil pawimawh tak tak tihna hmun a lo ni tawh ṭhin a, ṭangkai taka hman a ni ṭhin. Kum 1912 November 15-ah he hmunah ngei hian Mizo tlangval rualte chuan Abor rûnnaa kal turin an lo intlar tawh a, December 17, 1912-ah Aizawl chhuahsanin Silchar an pan a nih kha. A kum leh December 1913-ah pawh he hmun aṭang bawk hian an kal leh nia sawi a ni a, an zavai khan mi 1,248 lai an ni.
Heng hmun pawimawh tak takte hi tuna a awm dan ang anga humhalh theih zel a duhawm hle mai a, ṭhangthar zelte tan pawh la hlut deuh deuh zel tur a ni ngei bawkin a rinawm.
Tichuan, kum 1987-1988 khan Mizoram sorkar chuan Zokhawsang ramah Assam Rifles insawn chhuahna tur ram a pe a, chu hmuna insawn tur chuan ruahmanna kal chhohpui reng niin, tunah chuan engkim peih a lo ni ta a, a lawmawm hle. Assam Rifles ram chhuahsan tur chungchangah hian Mizoram sawrkarin The Mizoram (Restriction on Use of Transferred Land) Act, 2002 a lo siam tawh a, Governor pawmpuinain Mizoram Gazette-ah December 19, 2002 khan tihchhuah a ni tawh nghe nghe. He dânin a sawi tum ber chu, Assam Rifles-te’n Aizawl khaw chhunga an ram luah lai an chhuahsan huna sawrkarin chûng ramte chu a enkawl dan tur chungchang a ni ber.
INTACH, Mizoram Chapter chuan Aizawl hmun laili aṭanga Assam Rifles-te an chhuah dawn takah chuan tiin July ni 16, 2012 khan P. Rohmingthanga, IAS (Rtd), Convener kaihhruainain Hon’ble Chief Minister hnenah lehkha an lo thehlût tawh a; hetiang hian an dân behchhanin dilna an siam a ni.
• Assam Rifles ram chu ni ruat (appointed day) huna an chhuahsan rual rualin Mizoram sawrkar ta a ni nghal ang.
• Assam Rifles ram chhunga mimal ram lo neitute zawng zawngin Aizawl Bawrhsap hnenah an pe kir vek tur a ni. Thiamthu sawina hun pek hnua an pek kir loh chuan tihluihnaa hnawhchhuah (evict) theih a ni.
• Chu ram chhuahsan chu vantlang tan chauh (public purpose) a hman theih a ni ang.
• Section 3-in a ruahman angin Assam Rifles ram luahte chu Mizoram sawrkar leh Assam Rifles hotute’n ṭangruala hma lain, he ram chhunga buaina awm thei reng reng chu chinfel vek ni se la, buaina awm lo (free encumbrance) ram inhlan ni se.
He dan hi Assam Rifles-te’n an ram an chhuahsan chungchangah Mizoram sorkar hian hmang turah kan ngai, an ti bawk.
- Mahmuaka Chhakchhuak