Written by
– C. Lalremruati
Lalbiakmawia Sailo, Lalnunpuii, Veronica Neihparmawii History & Ethnography Department, Mizoram University Contact no. 6009963424, 9366139797

Kângmei leh khuarel chhiatna lakah i document pawimawhte a him em?

Kângmei leh khuarel chhiatna lakah i lehkha pawimawhte a him em? A bo chuan neih leh mai a harsa tawh ṭhin a, chutiang a nih avang chuan archive pawimawhna Mizo mipuite’n kan hriat tlan theih nan tawi fel takin lo tarlang ila.

Archive hi Mizote bengah chuan thil thar lutuk a nih a rinawm loh. Archive chu a awlsam thei ang bera hrilhfiah dawn chuan, thil hlui dahṭhatna leh dahkhawmna hmun a ni thei awm e. Chi hniha ṭhen theih a ni a; chung te chu –

i) Physical archive: Lehkha pawimawh, thlalak emaw, bungrua leh thil hluite library leh museum emaw, khawi hmun emawa dahṭhat hi physical archive a ni.

ii) Digital archive: Digital archive chu khawl thluak nei (computer) thiamna hmanga file leh thlalak hluite dahṭhat hi a ni.

J.F. Laldailova dictionary-ah chuan archive tih hi ‘sawrkar lehkha hlui dahkawmna’ tiin a hrilhfiah a; a dik tho nachungin, a kim lo deuhin kan hria a. Sawrkar mai bakah kohhran, mimal, chhungkua, zirna in, sumdawnna leh pawl hrang hrang pawh a huam thei vek. Cambridge Dictionary hrilhfiahnaah chuan archive thumal hian awmze chi hnih a nei thei a. Pakhatnaah chuan, archive chu hmanlai thil pawimawh kan vawn ṭhatna hmun a ni a; pahnihnaah chuan, kan thil dahṭhat, document, thlalak, video leh a dangte sawina a ni thei bawk. Mizoramah hian archive kan la ngah lo hle a; tuna kan hriat theih chinah a langsar zual deuhah chuan–Mizoram State Archive (Babutlang), Presbyterian Synod Archive (Mission Veng), JM Lloyd Archive (Aizawl Theological College), Baptist Centenary Archives (Lunglei) te a ni. Hengte bakah hian mimal leh pawl leh kohhran (religious archive) ang pawhin archive mahni puala nei an awm ve nual a, mahse, an tam lo.

Archive (thil hlui dahṭhatna hmun) pawimawhna chu finfiah theih turin kan mimal chanchin te, thil zirna hmun chanchinte leh chet velna hrang hrang chanchinte min vawn ṭhatsak ṭhin a; thawnthu/chanchin tam tak min hrilhtu a ni. Hnam ro (cultural heritage) han tih hian a huam zau em em a, hnam nunphung, thawnthu, themthiam thil leh hnathawh dan phung hrang hrangte a huam tel thei awm e. Heng thilte hi vawn him reng a nih loh chuan hmanlaia an themthiamnate leh fing taka an lo ngaihtuah chhuah thil hrang hrangte kha a bo hlen hmiah thei a ni. ‘Hnam ro’ tel lo chuan a huhoa kan nun ho dan ngaihhlutna a hniam a, hmanlai nun nena kan inzawmna thûk tak a chhe zo ṭhin. Hengte hi kan vawng ṭha a nih ngat chuan chhuan lo la awm zel turte’n hmânlai hun liam tawh hnu aṭangin inzirna tur tam tak an nei zel thei ngei ang. Lehkha pawimawh chi hrang hrang–birth certificate, mihring zat inchhiarna (census) leh lehkha pawimawh dang a lo vawn ṭhat reng ṭhin avangin chhungkaw tam tak an ṭobul hre chiang thei turin a pui bawk ṭhin. Heng thilte hi uluk leh mumal taka vawn ṭhat zel a nih chuan hnam dân a chawi nung a, hnam thil leh tih dan phung boral mekte pawh vawng him leh thlawp turin a pui bawk ṭhin. Mizoram Gospel Centenary kum 1994-a Mizoram pum huapa pui taka kan lawmte kha ṭhangtharte’n a hun laia piang leh awm ve ang maia kan hriat theih chhan chu felfai taka ziah leh hmuh theih thil dahṭhatte a lo awm vang a ni. Hei mai bakah hian Sap missionary-te’n A Aw B min siamsak a ni tih kan hriat theih chhan chu Pu Buanga’n ama mimal diary-ah a lo ziah lan vang a ni.

Digital khawvel kan chuangkai chho ta a, kan thil pawimawhte hi rirâl thei vek a ni a, khuarel chhiatna leh mihring kuthlei leh tihsual palh vanga chhiatna thleng thei a ni. Chumi laka inven nan chuan kan digitise mai hi a ṭha hle. Digitisation kan tih chuan lehkha pawimawhte leh thlalak hluite khawl hmanga awlsam taka phone emaw, computer emawa kan dahṭhat hi a ni. Hengte hi internet-ah awlsam taka hmuh theih turin nem kai (upload/scan) a ni bawk. Khawl pawimawh tak pakhat chu scanner a ni a, kan lehkha pawimawh kan scan-te chu computer-ah inthawn lut zelin, chumi hnuah file-ah kan dahṭha mai dawn a ni. Pendrive, memory card leh a dangahtea la dahṭhat leh chhawn theih vek a ni.

Ni 17, December 2021-a Aizawl DC Office kângah khan lehkha pawimawh, an Record Room-a an dahṭhat kha chuh hman lohvin a kâng ral vek tih kan hre ṭheuh awm e. Mahse, vanneihthlak takin Pu Joseph Lalzarliana (Asst. Professor) kaihruaina hnuaiah MZU Department of History & Ethnography-te’n hmalakna fel takin khang file hluite kha computer-ah en theih turin an lo dahṭha hman deuh vek a, vanneihthlak takin record hlui pawimawhte kan chàn vek phah lo hlauh a ni. British Library, London leh MZU Department of History and Ethnography te chuan kum 2011-ah khan Mizoram chhunga (Aizawl, Lunglei, Siaha district) lehkha hlui, thlalak hlui zawn chhuah beihpui an lo nei tawh a; internet-ah mipui en theih turin an dah a, Google-ah EAP454 tih chhut mai tur a ni.

Mizoram Legislative Assembly chuan The Mizoram Public Records Act, 2011 leh Mizoram Public Record Rules, 2014 te hi Sorkar office-te’n mumal tak leh felfai zawka record pawimawh vawn ṭhat leh humhim a nih theih nan a lo pass tawh a. Heng dan bawhchhia chu cheng singkhat chawitir emaw, kum nga thleng lung in tàn emaw, a pahnih emawa hrem theih a ni. A nih chuan archive chu engtin nge changtlung leh ṭha tak kan neih theih ang tihte chu a point ang zawngin han sawi ta ila.

• Pakhatnaah chuan archive-a kan lehkhaziak leh thil pawimawh kan dah turte hi a thil thlen hun lai kum chhunga mi a ni em tih hriat hi a ni.

• Archive-a kan dah luh dawnin a enkawltute’n a thawhtu hming, a thawh chhan, khawi aṭanga chung lehkhaziak leh thil pawimawhte chu a neih nge tihte chiang taka ziah luh tur a ni.

Thil hlui kan neihte hi a hlutna kan hre lo fo a, dahṭhat nachang hre loin, awmze nei loin kan tiral leh mai ṭhin. Hun lo la awm zel turah en let leh duh hun a la awm thei a ni tih hre reng chunga kan dahṭhat a pawimawh hle. Pisa tam takte pawh hian file hlui tawh lutukte hi a hnawk tawh vang te, dahna hmun ṭha an neih lo vangtein an tiral mai ṭhin a, hei hian bungraw dahkawmna ṭha neih a ṭulzia a tilang chiang hle. Aia upa zawkte’n nachang an hre lo a nih pawhin ṭhangthar zawkte hian hemi kawngah hian a bengvar zawka ṭan a ṭul. Thil hlui kawl i neih, dahṭhat i duh si, mahse, tih ngaihna i hre lo a nih chuan Art and Culture Department-ah emaw, Mizoram chhunga archive kan neihahte hian a dahṭhattir theih a; Department of History and Ethnography, MZU pawhin tih dan tur an buaipuisak thei bawk.

Tunlai thiamna electronic khâwl hrang hrang hi hman ṭangkai a nih phei chuan heng kan hnam ro hlu tam tak hi ṭhangthar lo awm zel turte tana vawn him leh zau zawka thehdarh leh zual theih a ni. Thiamna hmanga khawvel kan inzawm mek lai hian, archive chuan hnam tih dan phung danglam bik leh hmânlai thil hlutnate vawnhim kawngah hmun pawimawh ber a la chang mek zel a ni. 

– C. Lalremruati, Lalbiakmawia Sailo, Lalnunpuii, Veronica Neihparmawii
History & Ethnography Department, Mizoram University
Contact no. 6009963424, 9366139797