Ram leh hnam humhalh: Ka thlirna tlâng aṭangin
Zoram! Ka ram!
Lu chhum ban chhum huama kan pi pute sah zau;
Mi huaisen leh tlawmngaite pianna,
Ral rel thiam leh hla phuah thiamte pianna,
Lui tin, tlâng tin mi hrâng sulhnu,
Dai ngai lova zaia chawi hnu,
Dàwnin ka ngaihlu zual, ka ram.
~ Kâphleia
Kum za aia tam mah liam ta a, ‘Kan sai ramchhuahna an tichereu, kan sakhaw kalsiam an dâl e’ tia pi leh pute'n thlang kawrvai, an ram chin nia an hriat rawn nêktute nawr tawm tura an feh chhuah nî aṭanga vawiin thleng hian, ram leh hnam humhalh duhna thinlung hian Zo fate min la kiansan lo chu a ni phawt mai. Kan hnam inlungrualna ropui ber pawh ram leh hnam chhannaah hian a awm a, kan sulhnu leh a sawhkhâwkte erawh chu kan ram leilunga thisen luangah te, kan mittuiah leh kan history bu phêkah chiang taka tarlanin a awm.
Kum za nufa ram leh hnam humhalh tuipui a, kùrpui a, eng emaw chena retheihpuitu kan hnam hian eng nge a hlawh chhuah a, a sual chhuah tawh le? He zawhna chhàn châk mi eng emaw zat an kat nuk ngei ang. A ṭhen chuan an political ideology hmachhuan chungin an chhâng thiam hle ang a, a ṭhen lahin sakhaw bùklung khaiin rãu takin an chil thli ren hlek lovin an sawi hluam hluam thei ang.
Hetih rual hian, ram leh hnam humhalh tih hian mi tam tak rilruah chuan ramri hungna pal vèn tuma inhawr khâwm te, hnam dang kan pawisawi deuh nia kan hriatte vuak leh vau, velh leh vai darhte a ni hlawm mai thei. A nihna chen pawh a tam ang. Ram leh hnam humhalhna hian eng emaw chenah chuan kut thawh leh kut tawrh a keng tel ve tlat a, hmaisen leh thisen nena intàwngin, a kârah nationalism tui nu buta baptisma changte'n ṭhalaite thunun tumin an rilruah ruangchaicheh an lo thlâk ve fo va. Hnamin kan hmachhawn ṭhin rokhawlhna rokhawlh pui puite chu remchangah làin, kan ram leh hnam kan humhalh chhan tur tak lam pawh ngaihsak tawh bar lovin kan nasa ta mai ṭhin.
Hetiang a nih avang hian kan hringnun leh nun pêng tinah hian naupang ang maia zawhna kherkhiap tak mai chu dilchhùt taka kan inzawh nawn fo a ṭul leh ṭhin asin! Kan thil tih fo pawh hi eng nge kan tih chhan tak tih te, mitdel nau awihna hnu ang hrima kan lo zawh bel tawh kawng pawh eng vanga zawh fo nge kan ni tihte hi kan chhùt lêt fo a ngai.
Eng vangin nge ram leh hnam chu humhalh a ngaih? Eng tin nge kan humhalh ang? Heng zawhnate hi a chhânna ṭha ber leh felfai tak a awm thei kher lo vang; mahse, ram leh pawl hrang hrangin tawlhlohpuan a lo sintir tawhte pawhin an inzawh nawn fo ngai zawhna a ni àwm asin.
Ram leh hnam humhalh hming chawia mipui nâwlpui ngaihdan mumal nei hlek lova lungphûrna (emotion) nen chauhva kan ar kawh chhuah fo zawngin ram leh hnam humhalhna kawngah hian pathlawi nula man to hauh na ve hlur kan lo ni lek fang ang. Ram leh hnam humhalh hi lungphûrna nena khual chau chem thiah mi a ni si lo.
Ngunthlûkin ngaihtuah ta ila. Ram bîk nei lo hnamte chu lo awm ve thei bawk mah se, hnam a awm chuan, hnam chuan ram luah chin an nei ngei ngei a, politics hmanga ramri kham an neih loh pawhin hnam thinlungin hmuh theih leh hmuh theih loh ramri a rîn tho ṭhin. Hei vang hian hnam eng pawh, ram hlutna hre tawh phawt chuan an ramri chin nia an ngaih an hauh na fo va, kan ke nghahchhan leilunga mahni puala kan ram neih hian hnam anga kan din chhuahna tur hmun min pe a, a hmelhmang chu eng pawh lo ni se, ‘kan ram’ tia sawi tur ram neih hian hnam zahawmna a keng tel a ni.
Mahni hnam puala ram neih loh luhaithlâk dan tur chu kan chhehvelah entirna ṭha pui pui kawh tur an ther fur a, chutiang hnam chuan hnam an nihna anga zahawmna pawh an nei hlei thei lo. Chuvang chuan, van laia tla ang maia hnam vâkvai nih tuma’n kan duh lo a, kan châk hek lo. Hei vang hian mahni hnam puala ram neih hlutna hriain ram nei tur leh humhalh turin kan insêngso hreh lo va, dàn ang thlapa nei lote paw'n, ‘zahte chu pûm alawm’ tiin mi ramri hrûl pawh awtin an chuh ṭâwk ṭâwk chu a nih hi maw.
Ram leh hnam humhalh sawi nikhuaah pawh ramri vawn him hi kan rilruin a lo kawh deuh pawhin a àwm hle ang. Kan pi leh pu, hmâna mite mahin hnam thinlunga an ramri rìn chin an hauh nâ a nih ngai chuan, keini tun hnua sawrkar inrelbawlna felfai tak hnuaia ziaka chhinchhiaha ramri neite hian ram hauh kan tihnat nâk lohvah!
Ni, hnam anga kan khawchhuah theihna tura pawimawh ram humhim hi kan tihmâkmawh chu a ni a, kan hnamin ram kan neih ve chhung chu kan hnam tan kan ram hi humhalh leh humhim a la ngai fo ang. Amaherawhchu, haw haw leh vaupùng tihnat ngawta humhim reng chi a ni lo va, chemsen leh chèngráng chawi tum ziah phei chu a fuh lo lehzual.
A theih chin chinah mahni inzir vâr vein, eng chin hi nge kan ramri chin nia kan pawm tlàn tih te, a rin tlâkin a pawm tlâk em tihte finfiah hmasa ila. Chuta kan ram chin nia kan hriat chu a dik a nih ngai chuan, pawnfen sawi chhîngin, thluak fîm hloh chuang si lovin khawvel hmaah hian thih thâin kan ṭang ngam tur a ni thung. Ram humhalh kawnga hnam anga zahawmna leh huaisenna hi vaupùng tihnatah a innghat ngawt lo va, kan dikna felfai taka kan ṭan ngamnaah hian a innghat zawk a ni.
A nih leh, hnam kan nihna kan thisena luang hi ram inches eng emaw zat kan hloh avanga hloh tel theih a ni em? Zawhna chhàn hautak zet a ni. Hetih rual hian ngaihsam zetin, ‘Aw, thei ê a’ tiin chhâng ta ila, a dik theihna lai a awm tho ang. Kan ram leilung ngei kan hum theih loh chuan kan hnam nihna (identity) pawh a him lo nghal a ni.
Amaherawhchu, kan hnam nihna (identity) hi chu pâwn lam hmelma aiin chhûng lam hmelma avanga hloh leh chhe thei a nihna lai hi a tam zawkin a rinawm. Pawp tereuhtêin lawng lian a tipil thei ang leh, meisíin ram a tikang duai duai thei angin, chhung lama kan hnam nihna ei chhetu kan ngaihthah si chuan, ramri hungna pal lian ber ber paw'n min chhan zo chuang lo vang. Hnam nihna (identity) hi tuma’n tharumin min hnehlâk thei lo va, keimahni duhthlanna hmang vêka tihchhiat leh humhim theih a ni. Keimahnia awm kan hnam nihna hi keimahni chauhvin kan hum thei a, a tichhe theitu pawh keimahni chauh hi kan ni.
Awihin awih suh la, kan hnam nihna ei chhe mektu siam chhuahna khawl lian chu kan ram retheihna hi a ni. Duh kan thlan sual avang leh kan ram leh hnam ni lova mahni ṭânghma chauh kan ngaih avang hian kan ram hi ram retheiah kan siam ṭhin a, a nghawng thui zia chu sawiin a siak lo. Retheihna hian khawi hmunah pawh pianpui unau a nei a, chu chu sualna hi a ni. He retheihna hian kan hnam zeizia leh ziarâng (culture) chu zawi zawiin a ei chhe mek. He retheihna hian hnam lian leh hausa anga lang si pawh a lo ei chhe fo tawh a, pâwn lam aṭangin nêktu nei lo mah se, chhung lamah anmahni an innêk tawnin an innêksâwr a, an innêk ral thuai ṭhin.
Hetiang chiah hian, kan ramah concrete in lian leh mawi tak tak ngír khup mah se, kan ram retheihna hi a ril êm a, chu chuan a nei lote'n a neiate ta awtin pawisak a neih tlèmtir a. A neite lahin a nei lote thil neih ve chhun leh neih ve tur ngei ngei pawh awt lêtin, hlemhlêtna tirhkoh chu hna kan siamsak ta fo a nih hi.
Hengte hian Mizo culture-in a ken tel tlat rinawmna, dikna, inngaihtlâwmna leh tlâwmngaihnate a vaw chhia a; mahse, Mizo nihnaa chiangte'n heng nun ze mawi hi harsatna karah pawh an la lantir fan fan avangin kan hnam zeizia chuan inthlahrung tak siin pâr a la chhuang hram hram a ni. Mizo philosophy ropui, ‘Sem sem dam dam, ei bil thi thi’ tih kalsan a, ‘Sem sem thi thi, ei bil puar puar’ ti tlat nunin Mizo nun la vawng him duhte ṭhahnemngaihna rilru a la vaw chau lo hi chu a lawmawmin min va run si em!
Hlemhlêtnain sum leh paia mal a sàwm, rilrua rethei site tuallènnaah hian mi rinawm kan pi leh pute tana zahna kàwn ni tur chu keini chuan lungmuangin ka paltlang bawrh bawrh a. Aia upate zahna aiin aia hausate zahna kan nunpui tawh zawk avangte hian sualnain a sualna lai a hre tawh mang lo va, keini'n kan hnam nun mawi kan hloh mek thung.
Ṭhalai tam tak zaeènna zawngin ruihhlo bâwihah an táng a, tlawmngaia ram leh hnam tana ruihhlo dotute'n sawiselna karah ke pên hrâm hrâm ṭhin lo phei se zawng, chaurau ek kan va thai nasa dawn rua em! Tun hma aṭang tawhin ram rorelna lamah lah kan hlâwkna tur a nih phawt chuan, rilru helhkham nei hlek lovin sualna chu felna parṭhi kan awrhtir mai zel a; pawi tia inchhirte lah chu khawvar lam arsi ang chauh an ni a, chem lovin mahni unaute lu kan la a ni hrim mai. ‘Rilrua retheite chu an eng a thâwl e’ tih chu a takin kan lantir a, kan lan chhuahtir dan erawh a lungchhiatthlâk a ni.
Mak si, tak si, awih ngai si chu, kan ram leh hnam hi keimahni leh keimahni lak aṭang hian humhim leh humhalh a ngai ber zawk a ni tih hi! Keimahni lamin kan hum tur ber kan ram leh hnam hlut leh zah nachâng kan hriat si loh chuan, chêpa hmingthana thangin, chepa puan thar sin ang chauh kha kan lo ni ang.
Chutiang a nih si chuan, kan ram leh hnam humhalh tur hian eng nge pawimawh ta ber ang tiin inzawt ta ila, chhànna a tam duh ngawt ang. Mahse, chhànna tam tak awm thei zinga pawimawh leh khaikhawmtu lian ber ni thei àwm chu–kan Mizona vawnhim leh tuai thar fo hi a ni àwm e.
Mizona kan tih teh fo pawh hi eng nge ni chiah? Chiang taka hrilhfiah fak a har a, hrilhfiahna mumal tak pe pawh sawi tur an tam àwm lo ve. Ziak mi ṭhahluan L. Keivom khan Zoram Khawvel bu hmasa berah Mizona chungchang hi a khel a; ‘Mizona hi nationalism emaw, regionalism emaw, parochialism emaw pawh a ni lo va, Mizoism a ni mai,’ a ti. ‘Pawlitiks leh sakhaw piah lam daihah a awm a; a uangin a thikthu a chhe hlar mai a; Hitler-a Nazism tluk hialin a fîr a ni,’ tia hrilhfiahin, chu Mizona a thawh nat dan pawh, ‘A changtute chuan khâm sang ber aṭangin chhûm leivâk pawh hleuh tumin an bawh mai ang,’ tiin a sawi zui a ni.
L. Keivom hrilhfiahna aṭang hian Mizona chu pa thinchhia leh thikthu chhe tak, a nupuiin ṭhenawm pate a biak hlek pawha lo ṭeu nghal hlur tur ang chi hmel a pu deuh reuh va. Kan ram leh hnam humhalh duhtu mi ṭhenkhatte rilru kalhmang pawh hetiang hi a ni chiah a, thliarkar rilru leh inhung bik duhna rilru an zakzeh tel tlat ṭhin. Heng mite hi an sual vang hrim hrim ni lovin, L. Keivom sawi Mizona kha an lo pai ngheh tawh vang a ni a, hnam tâana an inpekna erawh kan tlang ram tlukin a sâng ṭhin. Amaherawhchu, he Mizona hian kan hnam zeizia leh ziarâng, kan nun leh rilru a fâwmkèm vek avang hian a hmelchhiatna lai kan hmuh len avang ngawtin kan thlauhthla tur tihna a ni lo va, Mizona kalsanin Mizo hnam leh ram kan humhalh thei hek lo vang.
Dutch historian leh modern cultural history thlirna chher kawnga an khaipa ber Johan Huizinga chuan, ‘Hnam zeizia leh ziarâng kan hum duh chuan hnam zeizia leh ziarâng chu kan siam thar zel a ngai a ni,’ tia a lo sawi angin, Mizona pawh kan ram leh hnam humhalhna talhtum leh tiang thar atan a hmelhmang leh nihna kan chher thar zel a ngai ve zawk a ni.
Kan Mizonaa chiang chung si leh Mizona a laipuia dah (Mizo-centeredness) chungin khawvel changkanna milin inher rem thiam zel zawk ila. Mizona hmel lehlam kawng engkima thîkthu chhe tak mai kha kan dah bo a ngaih hun a awm ve tih hriain, hnam himna ngaihtuah reng chunga Mizona huang zauh thiam hi a ngai ve. Hei hi ṭhangtharte'n an thiam ang angin an ti mek a, namnûlsak mai lova kawng dik leh ṭha zawk ngaihtuahpui hi hnam hmasawnna atana kan ṭanrual theihna a ni. Hnam anga kan dam khawchhuah theih dan tur pawimawh tak zinga mi a ni bawk.
Mizote dah sâng tlattu, kan hla kungpui Rokunga rilru ropui, ‘Hnam dang hmusit mai lovin ṭhianah i siam zawk ang u,’ a tih theihna rilru sang tak, thliarkar rilru pu chuang lova mahni hnam dàn, rilru leh ziarângte dah sànna kha Mizonaah bel tel tlat ila, a taka nun chhuahpui erawh a pawimawh lai ber a ni ang.
Mizonaa kan chian thar emaw, kan pianthar leh phawt chuan, hnam humhalhna kawnga thikthu chhiatna awmze nei lo kan kal kân thei ang a, ṭhenawm nuin hnam dang pasalah a lo vawn tâk avanga demna leh deuna lung kan chharte chu paihin, a la nei ve lote rilruah hnam tana an tih ve theihte kawhhmuh tumin ṭan kan la sauh sauh tawh zawk ang. Mizona rilru keimahnia a awm ngheh tikah kan sikul naupangte'n Sap ṭawng an thiam avanga kan lawm tlukin Zo ṭawng an thiam avanga kan lawmna a nasa ve tawh ang a. Thil harsa leh khirhkhàn hlen chhuah tur pawh Mizopa thluak hian a pha ve a ni tih pawm tlatin, pâwn lam hmelmain min nêk hunah pawh Zo pa thluak nêm, dam dap, a huna fing leh khauh si hmang hian kan do let thiam tawh ang.
He Mizona nunah hi chuan ram leh hnam humhalh hi ramri nêktu an awm hunah chauh emaw, hnam dang nupui pasal neih thuah chauh emaw, hnam dang kut kan tawrh thâwm a awm hunah emaw leh ruihhlo vanga zilh ngai an awm hunah emaw chauhte ni lovin, kan ni tin nun leh hunah hian ram leh hnam humhalh a ngai zawk a ni tih kan hmu thiam tawh ang.
Unaute u, a dik apiang te, a rinawm apiang te, thutak ṭan ngamna apiang te, tlawmngaihna rêng a awm a, Zo nun ze mawi a awm phawt chuan, chung chu Mizona dik tak a ni tih hriain, ni tin i nunpui ang u. Chutianga kan tih zawngin, nang leh kei hian ni tin ram leh hnam kan humhalh a lo ni ang.
~ gba