Written by
- Vanlalhriatpuii

Lehkhabu chhiar uar thar

Kan tunlai khawvel thlirin mobile phone leh computer-in kan rilru a lak pên nasatzia chu hai rual lohin kan hre ṭheuh awm e. Mit titlai turin video tawi leh thlalak hmuhnawm tak tak bakah, thu lak tawi (quote) social media kaltlangin kan hmu nasa em em tawh a, hengte vang hian lehkhabu chhiar hi kan thlauhthla tial tial mai zawng a nih hi.

Lehkhabu chhiar uar kan tih hian technology thlauhthlaktir lam a kâwk lo va, nimahsela, a tum ber chu lehkha chhiar nawmna, hlutna leh a ṭangkaina hriat thar leh hi a tum ber zawk chu a ni. Heti ang karah hian mi ṭhenkhat chuan lehkhabu chhiar hlutna leh ṭangkaina hre thar lehin, zirlai naupangte pawh lehkhabu chhiar uar tur leh lehkhabu chhiar nuam tihtir tumin ṭan an la thar leh mek a ni.

Eng ngati nge Mizoarama zirlaite hian lehkhabu an chhiar tlem tak?

Lehkhabu chhiar taima leh chhiar tam hi Mizoram zirlai zingah an tlem tawlh tawlh mai a. Hei hi a chhan ber ni a lang chu, social media kaltlangin engkim deuh thaw – video , online article-te awlsam zawka hmuh leh hman theihin a awm tawh a, zirlai tam zawk hi chuan heng hmang hian chanchin (information) lak nan hmangin lehkhabu chu an keu ṭha peih tawh meuh lo a ni.

Zirchianna (Carr 2010)-in a tarlan dan chuan, rilru leh tihtakzeta lehkhabu kan chhiar ṭhinnate chu a dal tial tial a, chu chuan zirlaite rei tak an lehkhabu chhiara rilru pek a tiharsa tawh a ni a ti. Mizoram pawh hian hmân ata tawh kan chin dan ṭhin lehkhabu chhiar ni reng mah se la, heng changkannain a ken tel digital khawvela kan awm tawh miau avangin, hengte hian nasa taka min hnuk hniam a, lehkhabu chhiar tuina kan neihte pawh a titawp tial tial mai chu a nih hi.

COVID-19 in min nghawng dan

Covid-19 pandemic kan tawrh khan nghawng tam tak zirlaite-ah a nei a, chung zingah chuan zirlaite khan sikul an kai theih loh vangin internet – webinar, zoom, google meet, google classroom leh a dang tam tak hmangin class lak a lo ngai ta a. Loh theih lohin mobile phone leh laptop zirlaite’n an hman a lo ngai a, chu chuan zirlaite chu lehkhabu chhiar tam kawngah a titlahniam em em. Sikul khar a nih avangin thiante nen an inkawm thei lo bawk a, hengte avang hian zirlaite chuan digital khawvel rawn luh chilhin zirlaibu/lehkhabu chhiar an ngaihsak ta lo em em a ni.

National Literacy Trust (Clark & Picton, 2021) in an zir chiannaah chuan naupang leh tleirawl/rawlthar zaa sawmthum (30%) vel chauhin pandemic lai khan ni tin lehkhabu an chhiar ṭhin a ni tih an hmu chhuak a; pandemic hmaa ni tin lehkhabu chhiar ṭhin zat percentage aiin a tlahniam ta daih a ni an ti.

Mobile phone leh laptop-ah an hun tam zawk an hmang a, pawn chhuak thei lovin khungbeh an ni a, khawhar rukna leh rilru chhungril hlim lohna/ manganna (stress) te thlenin, chu chuan online class pawh bawhzui ṭhat peih lohnate leh lehkhabu bih ṭhat peih lohnate a thlen a ni. Video en mai mai leh online game khelhte nuam an ti tawh zawk a, heng thil hi India hmun hrang hrangah thlengin, Mizoramah pawh a takin kan hmu a ni.

Eng nge zirmite’n an sawi?

Higher secondary school-a an lehkhabu chhiar dan zirchianna: Chhingchhip khuaa zirchiannaah chuan, zirlai ṭhenkhat chuan lehkhabu chhiar nuam an la tih viau rualin, a hmaa chhiar nuam an tih dan leh tun dinhmun a inang lo hle tih hmuh chhuah a ni. Sikul lehkhabu dah khawmna (library) nei ṭha deuhte chuan lehkhabu chhiar tur awlsam taka an neih leh hmuh theih avangin an chhiar hnem zawk ngei a. Nimahsela, digital khawvelin a chiah hneh ve em avangin a hmaa ṭhahnemngai taka lehkhabu an chhiarna chu a phak tawh lohzia an hmu chhuak a ni. (Lalhriatpuii, 2019)

Mizoram University zirlaite zir chianna: Zir chiangtu (researcher)-te chuan university-a zirlai tam zawkte chuan lehkhabu pangngai ai chuan digital lehkhabu – PDF leh e-book te an thlan zawk thu an sawi. (Vanlalhriatpuii & Lalthanpuii, 2020)

Post-graduate zirlaite aṭanga chanchinbu an chhiar dan zirchianna: PG zirlaite chuan chanchinbu (newspaper) chu an zirna puitu atan leh ni tina thil thleng mek hriat nan an chhiar ṭhin tih an tarlang a. Digital newspaper pawh hian hmun thûk tak a rawn luah tawh karah zirlai ṭhenkhat chuan a chhuta chhut kai ngei chanchinbu an la thlang a ni. Chanchinbu chhiar tam hian ṭawng lamah hmasawnna nasa tak min pek bakah ram leh khawtlang inrelbawl dan min hriatthiamtir bawk. (Zodinsanga, 2021)

High school zirlaiah an lehkha zir danin an kum tawp exam tih ṭhat leh ṭhat loh a nghawng dan zirchianna: Ni tina lehkhabu leh an zirlai chhiar ṭhinte chu an result pawh a ṭha nge nge an ti a. Khawpuia zirlaite chuan thingtlang aiin lehkhabu chhiar tur leh chhiarna hmun tur an neih ṭhat zawk avangin, khawpui zirlaite chuan hlawkna (advantage) an nei sang zawk a ni. (Ralte, 2018)

Engtin nge Mizo zirlaite leh ṭhalaite hian lehkhabu chhiar kan uar thar leh theih ang?

Pakhatnaah chuan, lehkhabu chhiar hun insiam a ni. Ni khatah minute 30 tal lehkhabu chhiar nan hun han inpe chhin ta ila. Lehkhabu chhiar uar thar leh kan tih hian thil hahthlak tak anga ngaih loh tur a ni. Ni tin kan tihmâkmawh anga ngaih tlat lam ni lovin, kan rilru leh taksa hahna tihzângkhai zawk nan leh min tithawvengtu atan hmang ta zawk ila. Lehkhabu chhiar uar chuan ngaihtuahna (idea) thar te, ngaihruat thiamnate leh thil harsa pawh chinfel thiam theihnate min neihtir a ni.

Zirchhianna pakhatin a tarlan danin, lehkhabu chhiar uar chuan chhungril min tibuai thei rilru hahna lakah min chhâwk thei a, kan lungphu kal a timuang a, kan mut ṭhat theihna atante pawh thil ṭangkai tak a ni bawk.

A tawp ber atan chuan, mi dang hriatthiam theihna min pe. Thawnthu (fiction) chhiar ṭhinte hian a thawnthu chhunga mite nungchang (character) chi hrang hrang min hriat fiahtir a, heng aṭangte hian mi dang hriatthiam theihna leh mi dang hnam zia (culture)-te kan hriatpui theih phah a ni.

A chunga zirmite zirchianna kan tarlan tawh aṭang khian, lehkhabu chhiar tam na nâ nâ chu an zirlaiah hma an sawnpui em em tih a lang. Thingtlang lama zirna inahte lehkhabu chhiar tur tam zawk a awm a ngai a ni tih chiang takin a lang a, ni tin a theih loh pawhin kar khatah vawi khat tal lehkhabu chhiar hun hi routine-ah dah theih ni se a hlawkthlak viau tak ang. Kan mit lam hriselna atan pawhin digital lehkhabu bih tam ai chuan lehkhabu pangngai leh chanchinbute hi chhiar tam thei ila. Digital age-a kan chen tawh miau avangin hmang lo tawp turin kan inti thei lo a, amaherawhchu, technology hman dan tawk thiam ila, lehkhabu chhiar hun leh media hman hun kan thliar thiam hle a ngai a ni tih hre tharin rilru siam thar tum ang u.

Lehkhabu chhiar nuam ti tak ṭhin, mahse, chhiar tam tawk tawh lo kan ni emaw, chhiar ngai lo hrim hrim kan lo nih pawhin, tun hi lehkhabu chhiar uar thar nana hun ṭha ber a la ni reng tih hria ila. Thathonate min pe thar lehin, rilru leh taksa hriselna atan pawh a ṭangkai tel em em a ni tih i hre thar leh ṭheuh ang u.

- Vanlalhriatpuii