Written by
- Upa Lalthara
IAS (Rtd)
MIZOTE LEH HLA
A. Chheih L^m, Hla Do leh Mizo K<t hla thl<k a Pathian fak hla sak hi
1. Tun hnai deuh mai
aṭang kh^n Chheih L^m, Hla Do leh Mizo K<t hla thl<k zulzuia Pathian fakna hla Mizoten kan sak hi ṭul riau-a ngaite pawh an lo awm ta niin a lang a. Hetiang hawi z^wng hian hlate pawh an han phuah a, an han sa ṭan chu a ni a. Hei hi a ṭha lo chu ka ti hauh lova. Mahse, Pathian fakna hla hi Pathian in a p>k leh a malsawm a nih loh chuan a nung thei tak tak chuang hauh lo mai a. Hei vang hian lo do emaw, lo enghelh vak emaw pawh a ṭul chuang bawk lovang. Pathianin a hman duh chuan a nungin a l^r chho z>l ang a; a hman duh loh erawh chuan a zuih ral leh mai thung ang. Hei hi chu hunin a la rawn hril mai turah ngai mai ila.
2. Hemi chungch^nga kan hriat at^na ṭha ka tih chu hei hi a ni: S^p hla thu leh thl<k behchhana siam, Pathian fakna hla tam tak kan Kristian Hla Bu-a awmte hi l>ngkham zaia kan han sak hi chuan ‘an Mizo hla’ ngawih ngawih mai a; a thl<kte pawh hi ‘a Mizo hla thl<k’ ngawih ngawih mai a ni, tih hi i hria ang u. Entir nan: Rev Liangkhaia hla “Thil ṭha kan hmun ang hi” tih te, “A pui a pangte u” tih te, Rev Tais>na hla “Hmanlai Faroa bawihte kha Pathianin a hruai chhuak” tih te leh Pu Zosaphluia hla “Pathian min hmangaihna a va ropui >m” tih te leh a dangte pawh khi, Mizo l>ngkhawm zaia khuang hniha kan sak dup dup lai hian, hnam dang tupawhin (S^p pa ngei pawhin) min rawn hmu ta sela, S^p hla th<k behchhanin hla kan sa-ah an ngai lo hrim hrim ang. A khawi S^p hla thl<k aṭangin nge kan siam tih pawh an suangtuah thiam hauh lovang le. Kan tiMizo (kan indigenised) thei tlat ṭhin hi kan hnam danglamna ni ve tlatin a lang.
3. Tin, Mizo hla phuahmite ir-awm chhuak hla, hetiang thova ‘Mizo l>ngkhawm hla thl<ka’ sak chi hi kan ngah >m >m bawk a. A bu-a chhuah tham teh meuh kan neih avangin “Hla Bu T>”, “L>nkh^wm Hla Bu” tih leh “Khawhar L>npui Hla Bu” tih te-a chhut an lo ni ṭhin tawh.Tichuan, h>ng kan Mizo lenkh^wm hlate hi (S^p hla behchhana siam leh Mizote ir-^wm chhuak te n>n) ‘Mizo hla thl<kin’ kan sa ṭhin a lo ni; kan pi p<te huna chheih l^m leh Mizo k<t hla thl<kte aia a Mizo lohna a awm chuang lova; a changk^ng z^wk nghe nghein a lang.
4. Tin, kan Kristian Hla Bu-a hlate hi a solfa a kan sak pawh hian, ‘Mizo thl<k takin’ kan sa z>l hi a lo ni a; S^p hovin anmahni ṭawnga an sak n>n chuan a inang ngai chuang hauh lo nia. Kan Mizo love song ṭhenkhatte pawh hi S^p hla thl<k behchhana phuah an ni nual a. (Entir nan: ‘My PPOD’ by Lalzova leh ‘Awm khawhar lenk^wl ka han thl$r a’ (Aloha Oe) by Vankhama etc). Mahse, tuna kan sak d^n leh a S^p hla S^p hovin an sak han ngaihthl^k dun chuan, a thl<k hi inang lo ang reng tak a ni tho mai.
S^p hla thl<k te pawh hi Mizo hla thl<k-ah kan siam (kan convert) thei ṭhin a lo ni, ti ila a dik mai ^wm e.
5. “Music is a universal language” an lo tih ṭhin angin, rimawi hi chu khawv>lin kan inṭawm tl^n theih thil a lo ni ve hrim hrim a. Tin, kan music leh kan hla thl<kte pawh hi kan
ṭawng a ṭhang chho z>l ang hian a ṭhang chho ve z>l tur a ni ang. Hnam tinin kan hman tl^n theih musical instruments changk^ng z^wkte a lo chhuak ta z>l pawh hian kan hla thl<kte hi engemaw chen chu a kaihruaiin, a ti changk^ng ve ngei ang. Mahse, keyboard leh guiter hmanga Mizo hla thl<k kan siamte/ kan sakte pawh hi ‘an Mizo thl<k’ >m >m tho mai. Kan Mizo love song te, hla l>ngl^wng leh ram ngaih hlate pawh hi chutiang veka Mizo thl<k tak vek chu an lo ni. Chuvangin hm^n lai deuh, musical instruments te kan neih hmaa kan hla thl<kte chauh kha kan Mizo ir-^wm chhuak hla thl<k emaw kan ti tur a ni lovang a; Pathian fak n^n an ṭhat b$k kan ring tur pawh a ni lovang.
B. Ram leh hnam hmangaihna chawk tho turin leh, Zof^te impumkhatna at^n hla a ṭangkai thei.
6. Kan Pathian biaknaah hla in ‘a hmun laili’ a chang ṭhin kan tih t^k ang chiah kh^n, kan Mizo khawsak r>l leh kan inlaich$nna-ah pawh hian chutiang tho chu a lo ni a. Zu hmunah, k<t ni-ah, feh kawngah leh hna thawhna-ah, r^l lu leh sa lu l^k lawmnaah, kan hlimni leh lungngaih ni-ahte hla hmangin kan lawmna leh lungngnaihna kan au chhuahpui ṭhin. H>ng aṭang hian hlain Mizote thinlunga thu a sawi nasat theih d^n chu kan hre chiang thei ang.
7. Tichuan, ṭhangtharte thinlunga ram leh hnam hmangaihna (patriotism) tuh tur leh chawk tho turin ‘ram leh hnam hla’ kan sak uar deuh deuh hi a ṭulin ka hre
ṭhin. Hei hi Zof^te in unauna leh impumkhatna chawk thotu at^n pawh a ṭangkai thei khawp ang. Mizote hian ram leh hnam hla hi kan nei tam khawp mai a; a nei tam ber pawh kan ni hial ang. (Nagaland-ah hian kum 40 chuang ka awm tawh a, an hnam hla neih chhun ni a lang, an sak ṭhin chu “God, bless my Nagaland” tih, S^p hla “God bless America”tih thl<k hmanga phuah a ni. A dang an sak ka la hre lo. Mizote z$nga ram leh hnam hla phuah hnem ber chu Pu Rokunga niin a lang. Keini naupan leh tleirawl chhoh hun laite kha chuan ram leh hnam hla hi kan sa nasa ṭhin hle a. Mahse, tunlai ṭhangtharte hian an sa uar ta lo deuh niin a lang.
Local Tv music channel leh YouTube-ah te pawh hian Pathian fakna hla leh love song hi chu a tam maia, ram leh hnam hla hi hmuh tur a v^ng deuh tlat mai. YMA Branch hrang hrangte hian ram leh hnam hla sak hi uar thar ila, zaipawlte indinin, music video te siam sup sup ila, local Tv-ah leh YouTube ah te i dah chuaih chuaih teh ang u. Kan Mizo-na leh Mizo nih nawmna hi h>ng hla hmangte hian tivul z>l ila, par i chhuantir mup mup mai teh ang u hmiang.
- Upa Lalthara,
IAS (Rtd)