Veng chhung inawpna tihchak a ṭul e
Mizoramah hian khawtlang leh veng inawp dan fel tak kan nei a, kan hmang ṭangkai viau bawk niin a lang. He inawpna hmang hian khawtlang inenkawlin, kan duh chuan veng/khua aṭangin kan hnawt chhuak mai a. Veng chhung tihmingṭhatu leh chawimawitu erawh kan duh chuan in hmunte hial kan pe ve mai bawk a. He inawpna ṭha leh danglam tak hi thil nihphung pangngai emaw kan ti mai ang tih a hlauhawm hle mai. Pi leh pu aṭanga kan chhawm, vawiin ni thlenga kan la hmang ṭangkai em em a ni tih kan hriat fo a ṭha awm e.
Khawtlang inawpna ṭha danglam bik nei kan ni
Mizote hi tun hma lal hoin min awp hun aṭanga thuneitu pahnih hmanga inawp (plural authority) ṭhin kan ni a. Chu chu lal bân tawh hnuah pawh kalpui zel niin, lal thuneihna ang kha VC-in la chhâwngin, Zawlbuk inawpna ang kha YMA hian an la chhâwng zelte pawh kan ti thei awm e. Khawtlang enkawl kawngah hian VC/LC leh YMA hi an kal kawp rial rial ṭhin a, an thil tih theih leh an kalphung a inang lo va, VC/LC anga tih rem lo pawh hi YMA anga hmalak ṭhin a ni. Tin, sorkar dan hmang leh sorkar dan thlip thlep ni lova an kal ṭhin avang hian thuneihna zau ru ang reng tak (semi-autonomous power) an nei deuh roh ni pawhin a lang. Tun hma aṭangin Mizoram chhunga kan inawpna dan hi sorkar dan hmanga inenkawl ai mah hian khawtlang kal khawm thuneihna hmanna (people power) a ni ti ila a sual awm lo ve.
He hnam tih dan hmanga inawpna (traditional administration) tha tak hnuaiah hian sorkar tibuai lutuk lovin, keimahni tawkah kan inenkawl ve thei a, kan buaina leh harsatna te pawh keimahniin kan lo chingfel ve mai thin ni. Kan state sorkar a hausa tawk lova, sum leh mihring an neih tam loh avangin he inenkawlna hmang hian kan buaina leh harsatna tam tak kan lo ching fel thei hian state sorkar pawh kawng tam takin a chhawk zangkhai a, tangkai taka kan hman chhoh zel pawh hi thil tul tak a ni. Khawtlang inenkawlna atan ram danin a sawi bak chu khawtlang hruaitu ten ziak lo dan (unwritten rules) hmangin dan kan siam chawp mai thin a. Khawtlang mipui pawhin he inawpna tha tak hi zawmin YMA thu a ni emaw, VC/LC thu a ni emaw kan zawm tha viau mai.
Khawtlang leh vantlang zah lo kan pung zel dawn
Hetih mek lai hian, khawvel hmasawnna sang zelah kan Mizo khawtlang inawpna leh enkawl dan zah tawk lo leh palzût tum, an hausak leh neihnunna, an nihna sang leh lalna hmanga rawn nêk emaw, palzam emaw tum tawk hi kan awm mek a. YMA lo khing deuh uai uai te, VC/ LC-te an lawmman a tlem deuh avanga ngaisang lo leh palzût tum hi kan awm ta zauh zauh mai. Chuvang tak chuan kan Mizo inawp dan leh inenkawl dan tihchak hi thil tul tak a ni. Intilehkhathiam, sum nei, an nu leh pate nihna chhuangtu te, an nu leh pate sum neih leh khua/venga lo awm hmasa an nihna chhuanga khawtlang lo tâwng duh mai te, tleirawl hawklak awm ṭha duh lo, khawtlang tana hnawk viau maite kan pung zel a. Aia upa zahna nei lo, khawtlang mitmei vên nachang hre lo, sum an hmuh nana khawtlang zah miah lo te, hnam dang pawh thurualpui duh pawh kan tam ta viau awm e. Chuvangin, khawtlang rorelna kan tihchak a, tun aia khauh zawk leh huaisen zawka kan khua leh veng hi kan enkawl hi thil ṭul tak a ni.
Veng inenkawlna dan bihchianna
Mizoram khawtlang inenkawlna dante hi VC leh LC thuneihna petu dan ‘The Lushai Hill District Council (Village Councils) Act 1953’ leh ‘Mizoram Municipalities (Ward Committee and Local Council) Rule 2010’ hian VC leh LC thuneihna a pek bak hian kan inenkawl nasa hle mai a. A nihna takah chuan heng dan hmang chauh hian inenkawl dawn ila, kan inenkawl tak tak thei meuh lo ang tih tur a ni. Tun hma lam khan khan kan lalte khan ‘ni leh thla kâra lêng’ an inti ṭhin a; a awmzia chu, thuneihna zau tak an nei tihna a ni. Khatiang thuneihna sang tak an lo neih ang deuh kha khua leh veng inenkawlna pawh hian kan chhawm deuh roh em aw tih tur a ni. Kan khaw bil dan, kan khaw bil inenkawlna tiin keimahni tâwkah kan kengkawh ve ṭhin a. Hei pawh hi sorkar dan ang ni lo, mipui aiawh an nihna anga hriatthiamna hmanga ziak loh dan a ni. Ziak loh dan mah ni se a lal viau a, tun thleng hian ngaih pawimawh a hlawh viau zel chu a nih hi maw.
YMA hi sorkar hnuaia mi a ni ve lo va, chuvangin, sorkar dan hian a phuar viau lo va, a tih tur leh hmalakna chin pawh sawi thiam har tak a ni. Khawtlang mamawh anga dan leh thupek an siam avangin an duh chuan hma an la zau thei viau a. Zu zuar an hnawhchhuah ngawt te, mi in an kalhsak ngawtte hi eng sorkar danah mah a chuang awm lo e. Mahse, an ti a, kan zâwm lo ngam lo va, an ti mek zel chu a nih hi maw. VC/LC leh YMA te hi mipuite tlan tlin, mipui aiawh, an phêna khawtlang mipui awmna an nih avang hian khing ngam leh an duh loh zawnga awm hi thil tih fo chi a nih a rinawm loh. Chuvangin, heng dante hi ṭangkai tak leh thiam taka kan hmang fo a ṭul hle awm e.
Khawtlang hruaitu huaisen kan mamawh
Mizo khawtlang inawpna kalpui dan en hian sorkar lam aṭang chuan hei aia inawpna ṭha zawk emaw, khauh zawk emaw hi beisei chi a ni lem lo. Mawhphurhna leh thuneihna an pek nasat poh leh an chunga mite lal dan a nêp ting zel avangin, VC/LC-te thuneihna sang zawk pek hi chu beisei chi a ni lo vang. Chutih rualin, kan khawtlangah sualna, buaina, harsatna chinfel tur a pung zel bawk si. Hetiang karah hian veng chhunga hruaitu VC/LC lam emaw, YMA hruaitu lam pawh kan huaisen a, kan chak leh zual a ngai hle mai. Dan ang ni lo, danin a sawi baka inenkawl kan ni sâ sâ a, huai taka kan kalpui zel a ngai a ni.
A chang hi chuan khawtlanga kan buaina ṭhenkhat hi khawtlanga chinfel mai ngaih changte a awm em aw tih theih a ni. Misual leh awm ṭha duh lo, chhungkua leh khawtlang tana hnawkte pawh hi police-a kan pek hian anni hian an kawl rei peih bik lo va, khawtlanga lo inzilha lo inchinfel hi a pawi lo mai ang em? Chutih rual chuan, kan ṭhahnemngaih luatah hian nunna thlenga pawi thei tura chêt palhte pawh awm thei a nih avang hian fing taka hma kan lak erawh a ṭul hle awm e.
Veng leh khuaa kan inawpna hi VC bikah hian ni za inhlawhna (MGNREGS) cut hlauhna hian thui tak a hril a; YMA erawh chhiatni ṭhatnia buaipui ve loh hlauhna hmang hian thui tak chu kan inenkawl a ni. Eng anga hausa leh neinung, eng anga lal pawh ni se, kan han thih a, chhiat kan han tawh meuh chuan khawtlang ṭanpuina tel miah lova mahnia kal ngam chu lo awm pawh ni se, kan la tam lem lo khawp ang. Chuvangin, kan duh chuan kan veng chhung inenkawlna leh inawpna hi kan tichak thei viau a ni.
Tun hnaiah Aizawl veng pathum chuan Zoram mipui barakhaih dawt khawpin thuthlukna an siam a. Veng pakhat chuan an veng hmusittua puh chu veng chhungah phûm an remti lo va; an thutiamah an din ngheh avangin mi tam takin an dem viau mai. Veng pahnih YMA chuan Zoram pum huapa lar, ruihhlo kaihhnawiha an man, an venga dawr siam chu khâr turin an hriattir bawk. Heng thil thleng pahnih hi Zoram titi a titam hle mai. Heng vengte hian eng sorkar dan behchhan mahin heng thil an ti hran lo, mahse, Mizo inawpna dan, ziak lo dan siam chawp hmangin thu an titlu a, mahse, an thupek hian awmzia erawh thui tak a nei si a ni.
Chuvangin, khawtlang hruaitute hian fin an chhuah a, an taimak a, an huaisen phawt chuan mipui hi an hnungah kan ding reng a ni tih hriain, kan khawtlang him nan, kan khua a lo nawm zawk nan hian nasa takin hna kan thawk thei a ni.
- Dr C Lalengkima