Mizo Kristian nu leh moral reform
‘Baal hmaa la ṭhingṭhi ngai lo mi 7,000 ka tan ka zuah dawn’ (1 Lalte 19:18)
Thuhma
Pu L.R. Siama, ex-MLA nen phone-a kan inbiaknaah, “Moral Reform tih lam thu i va ziak ngai ta lo ve!” tiin min cho ve teh tlat a! A ni lah tak a, Vanglaini chanchinbua ka ziah hnuhnun ber chu March 5, 2022-a ‘Kuhva leh Mizo Kristian Moral Reform’ tih a ni a. Mahse, kei aia moral reform tih lam ziak thiam zawkte’n hetiang hian an rawn ziak chho reng tho chu a ni. Pu P.C. Lalduhawma (Moral Reform leh Zoram Politician, dt. May 5, 2022), Pu Laltharmawia (Mizote mamawh Moral Reform, dt. 26 Oct. 2023) leh Pu H. Muansangpuia (Moral Reformation, dt. 25-7-2024) tihte a ni. Moral reform hi kan ngai pawimawh tlang a, a lawmawm hle mai. Tichuan, hetiangin ka rawn ziak ve leh ta a ni.
Mizo Kristian khawtlang nunah hian eng nge pawimawh ber ang, tiin zawhna siam ta ila, ‘Rilru puthmang dik (moral dik) neih hi a ni’ ti ila kan tisual lo berin a rinawm. Hriatna leh thiamna kawng hrang hrangahte chuan state duai lo tak kan ni; ṭhan lah kan ṭhang chak narawh e. Amaherawhchu, kan Kristian nunah hi chuan kan nihna tur kan la tawng pha lo niin a lang; a chhan bulpui ber nia lang chu, kan rillru puthmang a dik tawk loh vang a ni kan ti lo thei lo vang.
Sapṭawnga moral reform kan tih hi Mizo ṭawng chuan, ‘Kan rilru chhungrila dik leh ṭha nia kan hriat a taka tihlan ngam leh, dik lo leh ṭha lo nia kan hria tih loh ngam hi a ni,’ ti ila a sual tam âwm lo ve. Hei hi ni tin nun leh thil tiha nunpui ngei a ngai ta a ni.
Rilru puthmang dik nei (Moral Reform) chuan mihring hi a ṭha zawngin a hmu ṭhin
A hmasa berin Bible thianghlima kan hmuh angin, Pathianin mihringte hi Amah ang leh a duh anga a siam, ṭha a tih em em kan ni tih kan pawm thlap a ngai (Gen. 1:27). Pathian mit putpui chunga mihring zahawm zia kan hriat a ngai. Keimahni leh mi dangte zahawmzia hi hre pha tak tak ila, mahni intihhlum leh mi thah mai maite hian hmun a chang hauh lo ang le.
Mi sualna leh dik lohna kan hmu zawk tlat a nih chuan kan rilru puthmang a dik loh vang a ni zawk. Bible chuan, “Pathian hian mihring hi mi tluangtlam tak ni turin a siam a; mahse, keini hian kan tikhirhkhân zo vek (zawk) a ni,” a ti (Thuhriltu 7:29)
Political pary hruaitu te, kohhran hruaitute leh NGO hrang hrang hruaitute hian hruaitu dangte hmel ṭhatna lam inhmuhpui zel zawk ila kan hlim tlang zawk ang. An thil tih dik lohte kan hriat pawhin, siam ṭha zawnga inhrilh ṭhatin (constractive criticism) mi a siam ṭha duh zawk bawk.
Mizoram hi mi ṭha leh entawn tlak tak tak tamna ram a ni
Ruih theih thil avang leh mipat hmeichhiatna hman sual avanga ṭanpui ngai tak takte eng emaw zat awm. Mahse, Mizo hming tiṭha thei khawp, Baal hmaa la ṭhingṭhi ngai lo 7,000 aia tam kan la nei a ni tih hi i theihnghilh lul lo vang u. Mizoram hi chenna tlak ni ta lo ang leh state dangte tluk lo fai vek anga pulpit tlang leh chanchinbua sawi vak vakte hian Mizote min siam ṭha lo zawk mai thei a ni. Chu lam ai chuan hnam dangte aia kan chhuanawmna lam zawk sawite hian min siam ṭha zawkin a rinawm a ni.
Tin, Chanchin ṭha lo leh chanchin thar belhchian dâwl lo sawi hmasatu nih aiin, chanchin ṭha lam hi sawi nuam ti zawk ila. Chutih rual erawh chuan, ṭanpui ngai leh chhanchhuah ngaite chu thei ang tawka ṭanpui hi sorkar leh kohhran leh NGO-te hian kan tihmâkmawh a ni tih kan hriat reng a ngai thung.
Thil siam dangte kan en dan tur
Thil siam dangte pawh hi Pathianin a duh ang leh ṭha a tih em ema a siam vek an ni (Gen. 1:1ff). Genesis min hrilh angin Pathianin thil siam dangte heng–thing leh mau leh nungchate a siam hmasa phawt a, chumi hnuah mihring a siam ve chauh a ni. A chhan chu mihringte dam khawchhuah theih nana ei leh in tur a siam hmasa zet tihna a ni.
Thil siam dangte hi mihringte enkawl tura Pathian siam a ni. Sam 115:16 chuan, ‘Van khi Lalpa van a ni a; lei hi mihringte tan a pek a ni’ tiin min hrilh a. He thu hian leilung enkawltu (steward) kan ni tih min hrilh. Huan neitupa anga duat taka kan enkawl tur a ni. Ramsa thah mai mai te leh tûr hmanga suatte hi rilru puthmang dik nei, enkawltu ṭha tih tur a ni hauh lo a nih chu.
Chu bakah, kan rilrua kan dah pawimawh em em tur chu, kan lo leh huan thlai zawng zawngte pawh hi Pathianin duh taka a siamte vek an nih avangin zah takin kan enkawl tur a ni tih hi a ni. Mi dangte tan hralh chhuah tham kan thar ngei theih nan taima takin kan thawk ang; tin, hralh chhuah tur thar chhuah ngeite hi rilru puthmang dikte awm dan tur dik tak a ni bawk.
Thil pawimawh em em chu, ‘Ka thil hralh tur hi ka lei tur ni se, ka lei duh ang em?’ tih hi rilrua daha nunpui ngei tur a ni, tih hi a ni. He ngaihdan hi ring taka sawi ka duh. Mahni pawhin kan lei duh loh tur khawpa to/sanga a man chhiar chu mahni inbumna mai a ni.
Tin, a leitute pawh hian thil man/rate an bithliah ang ang chu tlawm zawka lei tum ṭâlh lovin, íhé lova lei ve mai tur a ni. Hei hi thil zuartute leh leitute rilru hahdamna a ni bawk ang. Kum 1985-a Hongkong bazara thil lei dan tur min hrilh chu, ‘Thil man an chhiar aia hniam fêa dawr phawt tur a ni’ tih hi a ni! Bazar hun chhung a rei duh hle mai. Mizoramah chuan chutiang chu tih ve hauh loh tur a ni.
Tlangkawmna
Pathian hian Mizote hi kan pi pute aṭangin rilru ṭha tak neiin min siam a ni. A hminga Kristian kan intih hma aṭangin Kristian zia kan lo pu daih tawh niin a lang. Hei hi a dikzia chu kan pi pute khawtlang nun inenkawlna aṭang khan a lang. Mahse, khawhawi lo zau zel hian kan rilru a tikhirhkhân zo ta mai zawk a ni. Chuti chung chuan Mizo rilru chhungrilah chuan Mizo ze ṭha mu/fang chu a la awm reng. Hei hi a hun zelah kan chunga thil lo thlengah a lo lang ṭhin. Entir nan, Cavid-19 lên laia ṭâmpui mitthi kan tawrh lai khan tuma inzirtir hran ngai lovin a lo lang a nih kha. Ei tur nei lo nia kan hriatte rilṭâma an awm tu ma’n kan phal lo; curfew karah pawh an kawngkhar bulah ei tur kan dah mai ṭhin a nih kha! Tin, vairam aṭanga Mizoram thleng tura ruang a thim a var thlu lova kan inthlenpui dante kha a ropui a, India ram khawvelin mak an ti hle rêng a nih kha!
Aw le, moral reform, rilru puthmang dik neih hi a zira zir leh inzirtir theih tak a lo ni. A mute lei hrût aṭanga a hauhûk kai thlenga tih tak zeta ṭan kan lak chuan Mizo Kristian nun chu a danglam ngei ang. Thil thui tak thlirin naupang aṭangin hetiang hian kawng hnih chauhin tun hma aṭang ka lo paupui ve tawh angin ṭan lak thar dan tur sawi leh ila.
School 3 (Three-in-one school) ngaih pawimawh thar: Mizo khawtlang nuna rilru puthmang dikin hmun lailum a luah theih nan tê ber aṭanga lian ber thlengin hetiang hian a mute leihrût aṭangin tan laho tak tak ila:
(a) In lamah: Kan pi pute’n an tu leh fate chaw ei laitea awm dan ṭha leh nun dan mawi an inzirtir ang khan nu leh pate’n inzirtir leh ila. Nu leh pate hi home tutor ṭha ber an nihzia i theihnghilh lo vang u.
(b) Sunday school-ah: Kohhranho hian nun dan ṭha leh awm dan mawi inzirtir hi sunday school zirtirtute mawhphurhnaah i dah ang. Tin, naupang lam zirlaibuahte hian moral education hi subject pakhatah i siam ang u. Tichuan, Pathian thu hmanga tih tak meuha kan zirtir chuan an upat hnu pawhin kan/an theihnghilh lo vang (Thuf. 22:6)
(c) Ni tin school-ah: Ni tin school-ah, lower primary aṭanga high school-ah a hmaa kan sawi ang bawk hian nun dan ṭha leh awm dan mawi hi tih tak meuhin inzirtir ila; tin, zirlaibuah moral education hi subject pakhatah zirtir leh ila. An lo puitlin hnu pawhin rilru puthmang dik chu an an rilruah a bet reng tawh ang.
Hetianga bul ṭan thar ang maia Mizote hian school pathum (three-in-one school kan tih ve mai)-a ṭan kan lak phawt chuan Mizo rilru puthmang chu a danglam ngei ang.
Pathian Thlarau Thianghlim: Kristiante hi ringlo mite ai chaun rilru puthmang dik nei tura ngaih kan ni. A chhan chu mihring finna bakah Thlarau Thianghlim ṭanpuitu kan neih vang a ni. Ani lahin min ṭanpui a peih reng si a.
Lal Isua’n hringnun a chan lai kha kan entawn tur (role model) chu a ni. Hei bakah Paula leh zirtir dangte pawhin ringtu nun dan tur ṭha zawng zawng min zirtir bawk. Isua nun dan ṭha leh mawi hi school 3 aṭanga college leh university thlenga kan zira kan inzirtir chuan, kan thiam leh theih baka min ṭanpui turin Thlarau Thianghlim hi a inhawng/inpeih reng a ni tih i theihnghilh lo vang u.(Phek 7-ah zawm a ni)
- Rev. K. Lungmuana, Mission Vengthlang.
Phone: 98625-75021