Zirlai pass-te lawmpuina
Thuhma
Kum 2024–25 chhung atan pawl 10 result chu a chhuak leh ta der mai! Zirna hi mihringte a huhoa awmze nei zawka kan khawsak theihna tura hmanraw pawimawh tak mai a ni a. Exam pawh hi chuti ang kawnga hma kan sawn theihna tura kailâwn pakhat a ni ve a, result a chhuak leh thei ta hi a lawmawm hle a ni. Chutih rual chuan, heti ang hmasawnna kan dawn zawng zawng hi Chanchin Ṭha avanga kan neih a ni a, a lawmawm em em a ni. Mite angin mi fuih thei dinhmunah ding lo mah ila, hlawhtlinna in lo chan hian rilruah eng eng emaw a lo lut ve ṭeuh ṭhin a, a ṭhen azar ka lo ziak dawn a ni.
Lehkha kan zir chhan hriat chian a pawimawh ber!
Eng vanga sikul kal ṭhin nge i nih tih i inngaihtuah ngai em? Eng vangin nge lehkha i zir tih hi hriat chian i tum tawh ṭhin em? Ni tin sikul kan kal a, class room chhungah leh pawnah zirtirtute thu ngaichang reng rengin kan khawsa a. Tih tur min pe a, class-ah leh in lamah kan ti leh mai a. Kum tawpah kan exam a, a zo leh dêr! Kei chu thingtlang khua aṭanga lehkha zir ṭhin ka ni bawk a; exam kan zawhin kan khuaah ka hâwng a, ka lehkha zir thiamna kha hmanna lai tur reng reng ka hre ngai lo. Vawk chaw leh ar chaw pek a ṭulin ka pe a, lo-ah feh a ṭul chuan ka feh ve a, tui khai a ṭul chuan ka khai a; lehkha ka zir thiamna kha ka hman âwm reng reng ka hre hauh lo! Mughal empire inrelbâwl dan ṭhatzia leh universe pian dan chanchin vel sikula kan zir ṭhin kha ka hman ṭangkai awm ka hre hauh lo.
Mahse, zawimuangin zirna awmzia ka man chho ta niin ka hria a; sande sikul leh ṭhianzaho zingah sikul kal leh kal lo chu kan danglam a ni tih ka man chho ta a. Exam-naa pass ngawr ngawr kha ka zir chhan a ni lo tih ka hre chiang chho ta tlat mai! Hun ka vawn dik theih nan a hun taka sikul kal te, zirtirtute thu awihte leh a dang tam takte kha ka lehkha zir chhan ni ta ber hian ka hre ta a. Mathematics leh science-ah problem chawh chhuah tur homework atan zirtirtuin min pe ṭhin a, khangte kha tih hram hramna tel lo chuan kan ti thei meuh lo. Chu tih hram hramna chuan ka puitlin hnu hian hun harsaah remhriatnate leh tuarchhelnate min siam ṭhin a, chu chuan inrintawkna min lo pe a. Thil dang tih ka châk ngawih ngawih châng pawha lehkha ka zir luih tlatnate khan insûmtheihna min lo tuh reng ni hian ka hria a, puitlin hnu hian duhthlanna dik ka siam theih nan min lo pui reng a lo ni. Pathian zarah exam-naah chuan kei pawh ka ti ṭha ve ṭhin tho mai; mahse, exam-naa ka tih ṭhat ṭhinna hi chu a pawimawh ka ti ber lo! Chu ai chuan zir zel thei turin tumruhna, inrintawkna, taimakna, tih hram hramna, rinawmna leh dangte ka nei thei hi a pawimawh ka ti ber ta a ni. Tunah pawh hian mark in hmuh san avanga in pass ṭhatna avangin ka lawmpui lo che u a; chuti ang dinhmun thleng thei tura insûmtheihna, tih hram hramna, thuawihna, rinawmna leh a dangte in lo zir chhuak hi ka lawmpui em em zawk che u a ni!
Zirnain a tum chu mi hman tlak ni tura buatsaih a ni!
Zirnain a tum ber chu - mi hman tlak ni thei tura zirlai buatsaih hi a ni. Mi hman tlak kan tih hian Mizoram angah chuan chhungkua, kohhran leh khawtlang tana mi ṭangkai kan ti mai thei ang. A nih leh, mi ṭangkai ni tur chuan eng thilte nge mihring hian kan mamawh tih inzawt leh ta ila; kan rilrua lo lang tur chu rinawmna, inrintawkna, dawhtheihna, taimakna, tih hram hramna, peih rei/fuat (consistency), thil hriat zauna, themthiamna (skill) leh a dangte a ni ang. Mahse, a chunga tlemtê ka tarlan zingah khian kan ngaih pawimawh ber chu thil hriat zau leh themthiam lam hi a ni tlangpui! Chu chu exam-na hmanga kan teh theih niin kan ngai ṭhin bawk. Mahse, hengte aia hmasa tur leh pawimawh zawk hi a awm tlat a ni: chungte chu, rinawm, inrintawkna, dawhtheih, tih hram hram, taimak leh peih rei/fuat (consistency) te hi mi ṭangkai ni thei turin kan neih phawt a ngai. Chumi awmzia chu, exam-naa tih ṭhat aiin nungchang ṭha kan neih hi a pawimawh fâl em em tihna a ni.
Engvangin nge pawl 10 distintion-ah (first-ah) a pass a, entrance lian tham a paltlang theih loh? Engah nge college velah a tihchhiat tulh tulh a, a nungchang a hloh tak? A chhan pakhat chu, eng dang ni lovin, rinawmna, dawhtheihna, taimakna hi an lo zir chhuak tel lo ṭhin atin a ni. Tih hram hramna an tlachham a, hun harsa a lo thlenin an zâm a zal a, an hlawhchham ta mai ṭhin a ni. Naupang thiam thei (intelligent) tak tak, mahse, zir sang lem lo kan tam. Chuvang chuan, zir zel thei tura kan inbuatsaih nan rinawm, dawhtheihna, thuawihna, inrintawkna, dawhtheih, tih hram hramna, taimak leh peih rei/fuat subject pawimawh lutukah hian letter mark kan hmuh a pawimawh em em. Hengah hian letter mark kan hmuh loh chuan IAS emaw, doctor emaw pawh ni mah ila, VDP leh YMA check theih loh – khawtlang tana mi hnawksak em em, eiru kan ni mai dawn a ni. Eng hna pawh thawk ila, rinawm tak leh taima taka ka thawh kha khawvela ka dam chhan a ni tihna a nih chu. Kan hrethiam em aw? Officer eiru ṭhin ai chuan kawng phiat faitu hian rinawm taka hna a thawh hian mi dangte tan malsawmna thlentu a ni zawk tihna a ni a; chu chu zirnain a tum ber pawh a ni.
In tuina ber line-ah kal rawh u
Mizote hi intihhmuh hnam kan ni a, bawh tawh chu bawh huam huam chi kan ni. Ṭhatna tam tak a neih laiin ṭhat lohna pawh a nei thei bawk ang. Pawl 10 pass ṭhate chu science la turin nu leh pa leh ṭhenawm khawvengte’n an fuih tlangpui a, pass hniam deuhte chu arts lam la turtein an beisei ṭhin. Hei hi a ṭha lo em em. Nu leh pate pawhin heti ang zawnga fate zirtir hi a ṭha lo a ni tih kan pawm a hun tawh tak zetin ka hria.
In zir zelna turah hian duh thlan tur in la ngah em em a; ka chah ve duh che u chu - in tuina ber kawng zawh rawh u tih hi a ni. In rilru pek zawng, ngainat zawng, zir nuam tih zawng lamah khan kal chat rawh u. Pawl sang lamah chuan zirlai hi a har tulh tulh a, mahni tui zawng leh rilru pekna lam ngei in thlan loh chuan theihtawp chhuah in harsat ang. Tui loh zawng lama kal hi hlawhchhamna bulpui a ni ve tak zet. Chu chu in nu leh pate pawhin lo hriatpui che u se la. In career goal thlan chungchangah pawh a puih che u ka ring em em a ni. Mark hmuh san avanga science lak ngawt te, medical doctor nih tum ringawt ang chi kha kan kal pelh a hun tawh a, a thiam thiamin arts lam kan zir thar a hun leh tawh khawp mai. In tuina a nih phawt chuan arts lam pawh zir turin in rilru siam u la ka duh hle a ni.
Changkanna leh ngaihsan tur dik tak hriatnaah pawh lo pass rawh u
Changkanna dik tak hriat chiannaah hian mark sang tak in hmuh a pawimawh niin ka hria a. Kan thawmhnaw inbel, kan bike, kan scooty, kan motor neih, kan in leh lo neih leh a dangte hian kan changkanna hi a hril ber lo. Tunlaiin social networking lam – Instagram leh Facebook lamahte pawh changkanna ziktluak ni si lo intihhmuhna a hluar hle mai a. Chung aia pawimawh zawk leh in rilrua awm ve reng tura ka duh chu – mi dangte tana mi ṭangkai nih hi changkanna dik tak a ni tih hi a ni. Chu chuan mahni inhriat chianna te, mahni background leh kan neih mila incheite leh khawsakte a huam tel thei ang. Thawh hreh neih lohah hian in pass chhuah a pawimawh hle niin ka hria. Mizote chuan hna hmu leh hna thawk tia kan sawite hi sorkar hnathawk chauh an ni ṭhin a, hei hi kalphung dik lo em em a ni! Eng hna pawh hi a zahawm vek. Eng hna pawh thawk se, mahni kutkea ding theite hi mi ropui leh zahawm berte an ni zawk.
Tlipna
A tawp berah chuan ngaihsan tur dik hi kan hriat a pawimawh em em niin ka hre ṭhin a. Thil eng pawh hi ti dawn ila, kan thinlungah a thawh ve phawt a ṭul thin. Kan thinlungah a thawh ve zet hnuah hma kan la chauh ṭhin a ni. Chuvang chuan, ngaihsan tur dik leh ngaihhlut tur dik tak thlan chungchangah hian lo fimkhur em em ang che u. Kut hnathawh leh inhlawhfakte hi zahna tur pakhat mah a awm lo. Kei pawh hi chhuṭi rei deuh hlek neia Mizorama haw huna ka thawh châk ber chu restaurant-a inhlawhfak a ni. Rethei ber leh hausa ber, a zir sang ber leh hniam ber tan inhlawhfak leh kut hnathawh hi tih theih vek a ni a. Mahni in leh lo, khawsak phu loa lo inlak changkan ve ringawtte ai chuan thawh hreh nei miah lote hi zirna avanga mi hlawhtling – top 10-a tling dik tak zawk a ni tih kan hre reng ṭhin dawn nia. Mahni nihna dik tak hriat chian leh zahpui loh theih hi finna kailawn – hlawhthlina bulpui – mi dangte tana ṭangkai kan nih theihna tura hmanraw pawimawh em em a ni.
Engpawhnise, engkima Lalpa ṭih hi finna bul a ni tih kan hriat a, a aw kan ngaihchân a, amah kan rin hi a him ber a; chu chu hlawhtlinna kailâwn pawimawh em em, mi dangte tana mi ṭangkai kan nih theihna a ni.
- Dr Krista Roluahpuia, IIT Gandhinagar