Vaibel dâwn tiat lek tui hawin in za nufa a châwm ṭhin
Thûkna hlutzia te, ngaihtuahna pawnlawi ṭangkai nêpzia leh a ṭha lo zawnga mi a hruai pawi theihna rilru hi kan chin ral fo a, a tak ram kan thlirho reng a ṭul ta. Mihringin thil a hmuh leh a hriat hian amahah thawk zui danglam tak a awm fo a, sawi zui ngei a ngai ṭhin. Chu thu hriat châkawm tak leh rilrua riak zui mek chu tuikhur pakhat Mela Tuikhur, Kanghmun daia awm chanchin a ni. Chu tuikhur chu a vâng zawnga lei laih khuar (contour trench) leh ramngawin a hrin chhuah a ni a; a tel loa kan awm theih loh tuihna thar lo chhuahna a nih avangin Mizote leh khawvel pawhin ngaihnawm a tih tur tak a ni ang.
“He tuikhur hi tuihna awm tawh loh avanga hluihlâwn tawh a ni a, kum 2019 khan a chhak ramngawah hian a tawn tawnin khur, contour trench 300 bâwr vel kan lai a. Hemi hnu aṭanga kum hnih khatah tuihnâ tlem tlem lo insiamin, kum 2021 khan helai tuikhur hi PHE department lamte’n min siamsak a. Kan thing phun leh khur kan laih bâk hi mawhpuh tur kan hre lo,” tiin Khuangchera Group YMA secretary Pu K Lalhmingthanga chuan April ni 30, 2025 khan he tuikhur sirah hian min hrilh a, ngaihnawm duh tak a ni!
Khawvel mithiamte’n tuihna leh ramngaw inzawm dân te, lei laih khuar te, check dam, lung fûn (gabion structure) leh thil dang pawimawhna an aupui tih dikna a ni. Kum 10 bawr vel zet chu tuikhur a awm tih pawh hriat lohin, lung tla hnawk leh leiin a chhilh bo tawh. Tuikhur chhak ram metre 500 zeta zau, ngaw hnuaia contour trenching siama an chetna hian rah ṭha a chhuah a, kan tlawh lai pawh hian tuikhura tui hi a lo khat pam mai a, a vawt raih a, a hmuhnawm duh hle.
Hemi ni zingkarah Kanghmun tui lakna hmun, khua aṭanga km. 1 vela hlaah kan tlawh a. Tui lakna ‘intake’ pakhat a awm a, a chhakah lian vak lo pahnih a awm bawk. Kum 2015 hma lamah chuan ṭhâl lai April thlaah tui lâk tur an nei ngai lo. He an tui lâkna hnârah hian chhungkaw 10 zetin ram an nei a, YMA kutah an hlan a, ram zau tak an humhalh phah. Helai ramah hian lui tui luanna ram ep ve veah YMA-te’n khur (contour trench) 200 vel zet an lai a, hmun hnihah check dam/nala bund an siam bawk. Uluk taka an chhinchhiahna aṭangin, ngaw an humhalh leh lei an laihte hian tuihnâ kal ral tur a chelh ding ṭhain an hria. Ṭhâlvaekchâr lai pawhin tui tlemtê a haw kerh kerh a, ‘In hmalaknate chu tuihnâ siam nan in ṭangkaipui ngei maw?’ tia thûk deuh zâwka ka zawh nawnna pawh an ṭangkaipui thu bawkin min chhâng hlawm a ni.
Helai ramah hian changêl eng emaw zat an phun a, vawk chaw atana lo kit ru an awm a, an inzilh ṭhin! Changel hi tuihna siamna kawngah a ṭangkai em tih hi Er H Duhkima, tuna E-in-C, PHE Department, Mizo zinga ME (Hydrology) zir chhuak hmasa ber, tui thianghlim pek chungchang Israel-a lo zir tawh chuan a lehkhabu ‘KA NOTE BU’ ah a ziak a. “Thing dang phun tur a awm miah loh chuan changel phun hi a ṭha tho mai. Changel hian tui a pai tel avang leh a ṭhat duhna hmun hi tui kûang ram, hmun dâm lai a nih ṭhin avang hian tuihna tan ṭha tura beiseina a siam fo ṭhin. Changel zung hi lei chung pawnlâng taka bâwr khawm zo vek mai a ni a. Ruahtui luang tuihna châwm turin a puih dan a beitham hle ṭhin a ni. Lei chunglânga ruahtui luang lo dang tur leh lei tihnâwng tur chuan ṭangkaina chin a awm tho mai. Thing zâwk ngei phun hi tuihna châwm tur atan duhthusam ber chu a ni,” tiin. Thing aiin ṭangkai nêp deuh mah se, tuihna chelh dinna atan hnâwl chi a ni lo tihna a ni.
Tuihna tihpun leh chelh dinna atan hian mithiamte’n science thiamna hmanga an hmuh chhuah chu khawvelin a kalpui ta mek. Ruah lo sûr hian thing hnah a dêng hmasa a, leia thing hnah tla ṭawihte chu a dêng leh a, chu tui luang zel chuan lei chhunga tui awm sa (water table) a zu fin a, fûr leh ṭhâlah an lo luang chhuak leh ṭhin. Ruahin a den leilung hnip kha tuihnâ kal vel nen a inzawm ṭha hle. Hei hi ramngaw pawimawhna, a zâ lai tak chu a ni.
Lei hâl châr erawhin tuihna kalna a tibuai chiang hle. April ni 15, 2025 khan Chhippui tui lâkna kan tlawh a, an tui lâk hi kum 2 chuang an rin tawh a ni. An tui lâkna sir tawn tawn chu a neitute’n an vât a, an hâl ro a, an tui lâk a bo hmin chiang hle! Chu lai aṭanga metre 100 vela hlaa tuihna pût chu PHE department nen khawl hmangin an la chho leh a, chu chu an ring ta mek a ni.
Sik leh sa a inthlâk a, ei kan zawnna avangin kan ramngawte kan vât chereu lo thei si lo. Tuihna chelh ding a, kan mamawh siam turin mithiamte chuan mihringin a siam chawp ‘artificial recharge technique’ an duang chhuak a, chungte chu tuihna siam nan leh chelh din nan a pawimawh hle. Van ruahtui tla leh tui luang vel chelh ding tur hian lei, a thlûra rih khuar (ditch and furrow) te, lui hnâr lam khuah (check dam or nala bund) te, khuar laih (ditch pattern) te, kawr kam sir vel ft. 1 vela zau, ft. 5/6 vela seia a thlûra laih (contour trench) te, tui luang leh fûr tuihawk luang lo dang tura khuah (check dam or nala bund) te hi a lar hle. Heng hi mithiamte kaihhruainain Mizoram hmun hrang hrangah pawh kalpui a ni a, kum 2019-a YMA leh PHE department thawhho hnu phei chuan YMA branch-te pawhin an uar ta viau. Tuihnâ chungchang avanga thingtlang khaw hrang hrang ka tlawh tawhnaah leh tuihna humhalh chungchanga national water award 2019-2020 hial lo dawng tawh Lêng khua te, he lama hma la ṭha Sailam leh an khelmual aia tui pawimawhna hriaa Ṭingdil siam ngam Ṭinghmun khuate hmalakna pawh a ngaihnawm a; kan sawi mekte hi an hmalaknaa an uar ber pakhat a ni.
Tuihna chungchangah ramngaw pawimawhna, khawvel mithiamte’n an aupui mek hi kan hre fuh thei lo a nih chuan, kan ramngawte hi chereu vek ta se, kan dinhmun hi a fiah hle ang a, hmuh ngam erawh a ni si lo ang! Hetianga kan ṭanho mek laia kan tuihna a kâm zel lai hian, tuihnâ chelh ding tur hian heng hi kan tih hrâm hrâm a ṭul zâwk tihna a ni.
Hmunpui VCP Pu Lalkaisara’n April ni 17, 2025-a an khaw tui lâk ka tlawh ṭum a, “Kan tui lâkah khuan, huan neite’n an vah lai kha chuan tuihna a tlem. Tunah thing te, thlai te, changel te an phun a, khur kan laih khuan tuihna a tam sawt a, a takin kan hmu a ni,” a tih te, West Serzawl-in khua aṭanga km. 5 vela hlaa an tui lakna ramngaw an humhalh avanga tuihna a punga an hriat dan te, Dampa ngawpui aṭanga tuihna dawngtu Lallen leh Saithah ten tui an hnianghnar dan te, Darlung YMA hruaitute’n ṭhála an tuihna a khawro zual dan leh ngaw lo siam hrâm hrâm lo se an beisei a bo dân min lo hrilh te, S Sabualin ramngaw an siam dante pawh a mal ṭheuha sawi tham a ni.
Sakeibaknei thi aia ui nung takngial pawh an ṭangkaina khawvelah hian vaibêl dàwn tiat leka haw tur tuihnâ pek kîra kan awm theih nan kan tih ve tur lam thlirin, kan duh thlan tur awm chhun lamah kan chakna bân kan phar a ngai ta tihna a ni. Kan thiam ve dan ṭha ber hmangin tuihnâ chu chelh dingin tihpun ve kan tum hrâm hrâm tur a ni a; a chelh dinna leh a punna lam ṭhiat chunga rinna hahdam hmanga tuihnâ hi pawngpaw nghah mai chi a ni ta lo! Upate’n ‘Vaibel dàwn tiat lek tui hawin in za nufa a châwm ṭhin’ an lo tih angin, chung pawh chu a thlakhlelhawm ta tihna a ni ber zâwk.
A tel loa kan awm theih loh tui leh a hnâ chelh ding a, siam pung turin, loh theih lohin kan thiam leh hriat ve dana ṭha ber hmanga che zel turin, tuihnâ chelh dinna leh humhalhna hi kan koah nghahin a awm ta tihna a ni ber e.
- Lalnunṭawma Fanai