Written by
Dr. C.Vanlalhruaia President Mizoram Psychology Association

Taksa hrisel nan rilru hrisel (World Mental Health Day pual)

Mihringte chungah hian thil eng pawh lo thleng thei a ni a, kan duh emaw duh lo emaw a changin hlimna, a changin vanduaina te a lo thleng ṭhin a, chung thil thlengte chu kan mizia ang zelin kan lo hmachhawn ṭhin. Mi ṭhenkhat chu an ang bawrh bawrh a, ṭhenkhat erawh chu an ngawi tlat a, ṭhenkhat ve thung chu thil ho lam deuh a langah pawh ṭap mai chi a awm theih bawk. Hetianga thil lo thleng aṭang hian mihringte hi kan mizia pawh kan inhriatsak theihna awlsam tak a ni reng a ni.

Thil eng pawh lo thleng se chiai lutuk lo va lo dawngsawng thei, rilru ngil leh tluang, midangte nena inpawhtawn theihna leh mite ṭanpui ṭhintute hi mi rilru hrisel (mental health) an ni kan ti thei ang. Rilru lama hriselna hi a pawimawh em avangin khawvel pum huap hmalatu pawl, ‘World Federation for Mental Health’ pawh din a ni a; anni hmalakna hian kum 1992 aṭang khan kum tin October ni 10 hi ‘World Mental Health Day’ atan an lo hmang ṭhin a ni.

Vanduaina tawkte rilru a hliam tel ṭhin: Kum tinin ‘World Federation for Mental Health’ hian thupui thlan bik an nei ziah a, kumina World Mental Health Day thupui atana an thlan chu ‘Psychological First Aid’ tih a ni a, rilru hliam tuam dam tura enkawlna pek tihna a ni mai awm e. Vanduaina (chhiatrupna) a lo thlen hian a tuartu tam tak chuan in leh lo an chan avang te, an chhungte hliam leh thihna avang te, an ro sum leh pai tam tak an chan avang leh anmahni ngei pawhin taksa lama hliam an tawrh avang te in rilru lam natna thuk tak an nei zui duh hle.

Taksa hliam hi chu a langsar a, hriat mai a awlsam avangin kan inngaihsak a, enkawlna pek nachang kan hriat viau laiin rilru lama hliam tuar telte erawh chu mi tam tak chuan kan hriatpui lem lo. An chunga vanduaina a lo thlen avanga rilru (chhungril) lama an tawrh dan pawh a inang lo va, a tlangpui deuh deuh te chu : 1) Hlauhna nasa tak (severe anxiety) an neih phah thei a, thil reng reng a ṭha lo zawnga lo thleng mai tura ngaihna an nei a, zamnain an khat ṭhin, 2) Thil rawn ri thut, puak thut emaw siren ri te an hriat hian an tiril a khur a, an buai ṭhin, 3) Mi dang kianga awm an ning a, mahni chauha awm duh tlat an awm ṭhin, 4) An rilru hrehawmna avanga luhai, luna, luakchhuak etc. an nei thei a, ṭhat lohna an lo neih sa phei chuan a zual phah thei, 5) Mi ṭhenkhat chuan engmah ni tawh lo va inhriatna, inngaihnepna an nei ṭhin, 6) Rilru natna leh nun beidawnna thuk tak (severe depression) neiin nunah beisei tur nei tawh lovin an inhria a, dam chakna leh thlakhlelhna an nei lo va, mahni intihhlum mai an duh ṭhin, 7) Ṭhen khat chuan eng vanga mi tam tak an thih laia la dam bik nge an nih tih an ngaihtuah a, a changin vannei niin an inhria a, a changin vanduai bik niin an inhre ṭhin. Heng bak pawh hi mihringa a thawh dan dang tam tak a awm thei ang.

Ṭanpui an ngai: Rilru lama hliam tuarte hi an khawngaihthlak a, ṭanpui an ngai hle. Kum 1945 daih tawh khan khawvel Indopui pahnihna avanga tuartu mi tam tak zingah rilru hliam tel mi ṭhahnem tak an awm tih hriat a ni a; enkawlna mumal erawh pek an ni lo. Khawvel pum huap pawhin thinlung hliam enkawl pawimawhna hria leh enkawl dan thiam pawh an tam lo hle. World Health Organisation (WHO) pawhin ngai pawimawhin kum 2009 khan rilru hliam enkawl ṭulnate zir chiangin a tlangaupui ta a. Zawi zawiin mipui mimir pawhin ngaih pawimawh nachang kan lo hre chho ve hret hret a, mahse, vawiin thlengin he lam hawia inzirtirna hi kan la uar tawk lo va, kan mamawhna pawh a la sang hle niin a lang. Zirtute chhut dan chuan kum tin hian indona leh leilunga chhiatna thleng avanga thi aiin rilru na avanga mahni intihlum hi an tam zawk daih a, chuvang chuan rilru hliam te hi ngaihsak a, enkawl an ngai hle a ni.

Taksa hrisel nan rilru a pawimawh: Mihring dam chhunga pawimawh em em chu hlimna hi a ni a. Taksa a hrisel loh chuan nun a hlim thei lo va, chutiang bawkin rilru lam a hrisel loh chuan taksa a hrisel tak tak thei lo. Miin rilru lamah hliam na tak a tawrh chuan a thil ei a tui thei lo va, thil ṭha lam aiin a ṭha lo lamin a rilru a luah nasa a, a muhil ṭha thei lo va, a taksa in a lo tuar thuai ṭhin. Hetianga rilru natna tuartu tam tak zingah hian mi tlem te chauhin enkawna an dawng a, tha chhuak leh tur chuan hun rei tak an mamawh
ṭhin. Ṭhenkhat chuan an rilru natna te hi tu hnenah mah sawi chhuak duh lovin anmahni chauhin an tuar tlawk tlawk a, an chhungte leh ṭhen rual ṭhaten an khawsa zia aṭanga an hriatthiam loh phei chuan an nunna hialin a tawrh phah thei a ni.

Hetiang taka rilru lama hliam tuartute hian a thim zawng chauh hringnun an thlir loh nan an chungah nasa takin khua durin tek te tla ṭhin mah se, eng tik ni ah emaw chuan an tan ni chhuak eng mawi tak a la rawn her chhuak leh dawn a ni tih anmahniah nghet taka an pawm theih nan ṭanpui tur a ni. Mi tam tak chuan kan ṭanpui thiam kher lovang, mahse, mithiam zawkte an pan theihna tura ṭanpuitu chu kan ni vek thei a ni.

Mi tin mamawh rilru hrisel: Rilru hriselna (mental health) hi rilru hliam tuam damna lam atan chauh a pawimawh a ni lo va, mihring nuna nitin khawsaknaah hian a pawimawhin kan mamawh hle a ni. Zofate ngei pawh hian kan ngaihtuah ngun ngai em? Tlemte thawk a tam tak lak luh tumna leh kuttlinglo va hausak chak na rilru hi. He hri chhia hian mi tam tak a run mek a, chu lamah chuan mi tam tak chu kan phe suau suau ta mai em ni le? Thlan tla loa kan neih theih thilte hi chu an hlu tawk lo a ni tih inzirtir te, kan thawh theih zat mil tawk hi kan beisei tur a ni tih te hi kan inzirtir a ṭul hle mai.

Mi rilru hrisel lo chuan beiseina khaw-velah in sang pui pui an sa a, midang chan ai pawh lak sak an hreh lo. Thil kan duh leh kan it zawng hi kan hlimpui vek lo va, tam tak phei chuan lungngaihna khurah min hnuk lut zawk ṭhin. Sum leh hausakna hi ngen chhuah emaw, sawi chhuah emaw chi a ni lo va, a thawha thawh chhuah chi a ni zawk.

Chuvangin, rilru dik leh hrisel hi mihringte tan rohlu a ni a, mitin hian kan neih theih nan eng zat pawh sen huam ila, kan rilru a hrisel chuan kan taksa a lo hrisel ang a, kan nun pawh a hlimin a lo zahawm zawk ngei ang.

- Dr. C.Vanlalhruaia

President

Mizoram Psychology Association