ARTUI (World Egg Day pual)
Artui nge upa arpui?
Primary sikul kan kal laia raul u zawkte’n mi chhawnchhaih nan, ‘artui nge upa zawk arpui’ tiin min zawt ṭhin a. ‘Arpui a niang chu, artui paitu leh tui chhuaktu arpui a awm a ngai alawm,’ tia kan chhan chuan; ‘artui a awm lohin arpui a piang thei nang,’ tiin min hnial khauh
ṭhin a, kan chhanna ni lo zawk zel kha a dik zawk niawmin min hnial kalh mai
ṭhin. Nia, a pawmtu azirin chhanna dik leh dik lo thei ve ve an nih avangin aia upa zawkte dik tih kha kan pawm mai ṭhin - a huai zawk an nih tlat vangin.
Amarawhchu, Bible chhiara Pathian thil siam ringtu tan chuan arpui chu upa zawk tura ngaih a hahdam mai thei. Pathianin nungcha a siam khan a puitling sa, chi thlah thei ngei turin a siam vek awm si a.
Chhawnghnawt aṭanga Easter egg
Kan pi leh pute nun aṭang tawhin artui hian hmun pawimawh a chang tih a chianna chu Chapchar kut an lawma nia a serh zinga mei ang chu chhawnghnawt a ni tlat. A hriselna lam ngaihtuah ai mahin kan pi leh pute khan artui hi nula leh tlangvalte’n kut nia an infiam hlimna pakhat atan an lo hmang daih tawh a lo ni.
Kan changkang chho zel a, kristiannain kan nun a hneh hnuah pawh Isua Krista thawhlehni Easter Sunday pualin artui chhum bawk kan intihhmuh leh ta a. Easter egg ngat phei hi chu artui pangngai mai ni tawh lovin, a cheimawi a la ni ta zel leh nghal! Kan la intihhmuh chho zel niin a lang a, a lawmawm khawp mai.
Rawl rehnan - artui?
Thingtlanga kan awm lai chuan (ti ve hram ila), kan zirtirtu leh tlema sum nei deuh chuan kan zo artui hi rawl/ sil chhawk nan an lei a; sumhmun aṭanga chhuah pah hian an hip deuh ngei ṭhin. An rawl/ sil a reh ngei turah keini a hip ve lote pawn kan rinsak. Zirlai exam-naa pakhatna hauh kha chuan kan zirtirtu duh berte kha artui an pe deuh kher bawk - artui kan lo ngaisang ṭhin mang e.
Mahse, artui hel hip hi!
Artui hel kan hip luh pawp hian chaw ṭha a pai zawng zawng zaa sawmnga vel (51%) chauh hi kan taksain pai ṭawihin a hmang ṭangkai thei. Chhum emaw kan hmin hnu erawh chuan chaw ṭha zaa sawmkua vel (91%) lai taksain a hmang
ṭangkai thei thung.
Tin, artui helah hian protein chi khat Avidin a awm a. Avidin hian vitamin pakhat - Biotin, taksaa lut reng reng taksain a hman ṭangkai hmain a lo ei chhe ve zel ṭhin. Chuvangin, artui hel ei ngun chuan taksain a mamawh tawk Biotin (vitamin H) tlachhamin, chu chuan vun hrisel lo leh ro, sam nung lo leh tla a thlen thei. Artui chhum emaw kan hmin erawh chuan Avidin hi an chhe vek thung. Chuvangin, artui hel ai chuan a hmin ngei ei hi a hrisel zawk.
Natna hrik ṭhenkhat (salmonella) hian artui kawr/ hawng an luh tlang ve theih avangin artui hel ei/ hip hian natna kai chhawn theihna a sang bik. Salmonella tur hian pum na, luak, kawṭhalo, khawsik, tlun te a thlen theih bakah, taksa a chak loh phei chuan thihna hial thlen thei natna a ni. Artui hel ei loh a him ber a nih chu.
Hrisel nan artui
Taksa tana chaw ṭha kan mamawh tam tak hi artui pum khatah hian a awm kim viau. Hriselna tana artui ṭhatna sawi vek seng lo mah ila, a langsar chin tal tarlang ang hmiang.
θ Tukṭhuana artui ei tel hian taksa a vawng hrisel a, taksa/ thisena thau chhia insiamna tur kawng tam tak a veng. Artuiin thau a pai (cholesterol) te hi thau ṭha chi (HDL - High Density Lipoprotein) an ni. Thau chhia (LDL - Low Density Lipoprotein) siamtu ni lovin taksa mamawh thau siamtu atan a ṭangkai zawk hle niin mi thiamte chuan an sawi. Chuvangin, lung leh thisen zam lama harsatna neite tan pawh artui ei hi sa dang aiin a him zawk. Lung leh thisen zam hnathawh bakah taksain chaw ṭha a dawn leh a sawngbawlna kawngah (metabolism) artuia chaw ṭha awm hian nasa takin a ṭanpui.
θ Artui pum khatah hian taksain a mamawh Vitamin sawm pathum (13) ngawt a awm bakah, taksa mamawh protein leh minerals leh chakna siam thei 70 calories lai a pai bawk.
θ Choline hi artuia chaw ṭha pakhat a ni a, mi tam zawkin kan ei leh in aṭanga kan taksa mamawh zat kan ei tel loh a ni fo. Choline hi thin (liver) leh thluak (brain) hriselna petu leh hnathawh ṭanpuitu a nih bakah, nu naupai lai tan naute taksa ṭhan leh insiamna kawnga
ṭanpuitu ṭangkai tak a ni.
θ Artui hian lutein leh zeaxanthin a pai bawk a, hengte hi taksa chhung thianfaitu (anti-oxidants) chak tak a ni. Mitmu paw (cataract) awm tur an ven bakah, tihrawl zawi, kham leh chak lo vengtu an ni.
θ Artuia Protein awmte hi protein ṭha bik (high grade protein) an ni. Heng protein siamtu amino acid hi artui hian a pai kim em em a, proetin hian taksa ṭhanna kawngah an thawh hlawkin thahrui siamtu pawimawh tak an ni.
θ Artui hian Vitamin D ṭhahnem tak paiin, hei hi ha, ruh chang leh chak ṭha tak insiam nana ṭangkai tak a ni.
θ Artui ei thei lo/ ngeih lo (allergic) mi tlemte an awm. A bikin naupang kum hnih hnuai zaa pahnih te’n ei sual an nei zauh ṭhin. Amarawhchu, chaw dang ngeih loh ang ni ve lovin naupang an ṭhan chhoha reh mai a ni thung.
Mizoram dinhmun
Economic survey Mizoram 2012-13 tarlan danin - Mizo pakhatin kum khat chhungin arui pum 32 chauh ei kan ni. Indian Council of Medical Research chuan kan taksa hrisel nan kum khat chhungin mi pakhatin artui pum 180 tal ei turin min duh thung! Chhungkua leh mimal hian artui hi kum khatah eng zat tak ei ve ang i maw? Pathianni tuka vawksa aia artui kan/ chhum chhawp chhuak lauh lauh hi kan vang phian ang le!
Sawrkar hmalaknain Veterinary depart-ment-in chak takin hma a la zel a, zawi zawiin artui kan thar chhuah pawh a pung ve zel a, a lawmawm hle.
Chhinchhiah danin, kar tin truck trip thum tal hi state dang aṭangin Mizoramah artui phurh luh ni mah se, kum khata artui kan mamawh zat phuhruk tur meuh chuan artui nuai sangkhat leh zahnih lai kan mamawh belh a ni. Chutiang a nih si chuan ar vulhtu tan kawng a inhawng zau hle a ni.
- Dr. Mahminga Sailo, M.V.Sc (Med)
Waggin’ Tails Pet Clinic, Bawngkawn