Written by
- Reuben Lalnunthara Hnamte
Director, Prayer Mountain

Hrisel taka dam rei i duh em




Hriselna leh dam reina hi kan thu a ni lo kan tih rual hian kan kutah a innghahna chin a awm tlat a; a chhan chu Pathian thu hian a lo sawi tlat a ni. Hmanlai kha chuan ṭhalai deuha thi kha chu mak kan ti a, pian tirh aṭanga hrisel lo leh vanduai bik riaute an ni ṭhin. Tunlaiah chuan ṭhalai thi an tam ta em em mai a, kan thlânmualte han en hian kum 40 hnuai lam an tam em em tawh mai a ni. Veng tin deuhthawah upa lam aiin ṭhalai thi an tam deuh zawk zel maite hi vanduaithlak tak a ni. Vanduaina leh hrisel lohna eng emaw aiin, ei leh in leh nun fimkhur tawk loh vanga thi a tam ber an ni bawk. Mahni intihlumte pawh mak tih sen loh khawpin an lo tam ta. Khawvel pum huap anga kum tina ṭhalai kum 15-29 inkar intihlum hi WHO-in a chhût dan chuan ni tin 7,20,000 vel an awm a, India ramah ringawt pawh hian minute tin hian ṭhalai 28 intihlum anga ngaih a ni. Kum 2022 khan mi 1,71,000 an awm a, kum tin 1,00,000 ang vel chu awm reng anga ngaih a ni. Thihna hi kan thu a ni lo kan tih rual hian, kan nun dan fimkhurna hian kan thihna tur tam tak hi chu min pumpelhtir thei a ni.

Hmânlaia natna an hriat ngai em em lem loh stroke, thisen sang, zunthlum, heart attack a tam ta em em mai a. Upa zingah ai chuan ṭhalai leh la valai deuh zingah a tam zual emaw tih tur a ni. Khawpuiah phei chuan mihring kan lo hahdam a, ei tur lah chi hrang hrang a tam tual tual a; thlan tlaa execise lak leh hnathawh a tlem si a, sathau ni se duh tâwka ei tur a awm bawk si nen, kan taksa hian a tuar lo a ni ber mai. Pathian hian sathau leh a thisen ei hi a lo phal hauh lo mai a (Lev.7:22-26), keini Mizote lah hian a tui kan tih tih a ni bawk si; heng avangte hian kan hrisel loh phahin kan dam rei loh phahte pawh a ni mahna. Sathau kan heh hle chuan a nghawng chu – thisen sang, stroke, heart attack, zunthlum a ni mai. Sa thisenah hian eng natna nge an kai kan hre lo va, kan ei duh zawng taka lo ni bawk si a, hengte hian natna tam tak a kai chhuak lo thei lo. Naupang leh ṭhalaite ei duh zawng khawchhak leh khawthlang lam aṭangin ei tur siam chawp îtawm fe fe, junk food kan tih mai lah kan ngah tawh a. Kan naupang leh ṭhalaite pawh hi chaw mumal ei lova hmawmsawma inhnawh puar mai mai an tam tâk avang hian naupang thau deuh deuh leh natna eng emaw neuh neuh nei an tam hle tawh mai.

Vaihlo lam chi kan rama kan uar lutuk hi sum a heh bakah, natna chi hrang hrang kai chhuakin, kan hrisel loh phah a, kan dam rei loh phah ni pawh hian a lang. Mizoramah vaihhlo lam chia inhnamhnawih hi 82% lai kan awm a, a rapthlak hle mai. Mei zu kher lo pawh tuibûr, sahdah leh vaihlo lam kaihhnawih hmawmsawm kan uar a; hei hian cancer kan ramah a tipung nasa niin a hriat. Ruihhlo a hluar a, kan naupang ṭhalaite ruihhlo bâwihah tam tak an tâng a, hei pawh hi a bul ṭanna chu vaihlo leh a kaihhnawih lam chi tho a ni. Vaihlo lama kan inhnamhnawihna hi tlem ta se chuan ruihhlo bâwiha tâng pawh kan tlahniam maithei asin. Mithiamte’n vaihlo lam chi aṭanga natna leh thihna tam tak a thlen nia an sawi laiin, sualah chuan kan ngai lawi si lo. Ruihhlo bâwiha tâng kan tihte nen hian eng nge a danglamna ni ang le? Pathian hian hriselna leh dam reina a ngaihhlutzia chu Bible-ah hian kan hmu a; Israel fate hnenah an lo hrisela an dam reina turin awm dan tur leh ei leh in thianghlim ei turte a siamsak vek a ni. Leviticus 19:32-ah chuan, “Lua kêlsam ṭote hmaah chuan i ding zel ṭhin tur a ni a, tar hmel chu i zah tur a ni a, i Pathian chu i ṭih tur a ni; kei hi LALPA chu ka ni,” tiin a sawi.

Daniala 1:15-16 ah chuan, “Tin, ni sawm tawpah chuan lal chaw tui hmel eitu tleirawlte zawng zawng ai chuan an hmel a lang mawi zawkin an lo thau ta zawk mah a.” He lai thu kan hmuh ang hian Babulon lal ina chaw leh sa, uaiin tui tak tak ai khan Daniala te ṭhian zahovin tuisik leh thlai ringa ni sawm an inkhung hran khan an hmel a mawiin an hrisel zawk a, an lang thau zawk bawk tih kan hmu. Hei vang hian sa ei loh tawp tur tihna lam chu a ni hauh lo va, nimahsela, sathau leh thisen leh sa ṭawp tak tak ei ṭeuh ṭeuh hi kan taksa hian a ṭhatpui lem lo tih a lang. Tuisikte hi man tlawm si, taksa tana hrisel si a ni a, tui in tam hian kan taksa natna tam tak awm tur nasa takin a veng him tlat; tui vawt tak tak in erawh a hrisel lem lo. Hmeichhiate pawh hi vun nalh duh vanga vunhnawih chi man to tak tak leh make-up changkang tak tak hmang ṭhin, ei leh in leh khawsakna fimkhur lem si lo ho ai chuan tui in tam a, sa ei tam lo leh thlai ei tam hmeichhiate hi an upat hnuah an vun a nalh duh daih zawk. Bible-ah hian kan hriselna tur leh kan dam reina tur engkim a lo chuang vek a, hengte hi zâwm thei ila chuan kan hriselin kan dam rei zawk ngei ang.

Ramngaw leh ramsate hi kan hriselna tura Pathian siam vek a ni a; kan tichereu nasa tawh lutuk a, hei hian boruak ṭha kan hîp tur a tichhiaiin natna a titam ta em em a. Thil siam chawp hian min tichhe nasa tawh lutuk a, Pathiam siam sa hi uluk taka enkawla hmang ila chuan kan hriselin kan dam rei zawk ang. Khawvel changkanna leh siam chawp thil tam lutuk hian mihring a tihrisel lo va, a suat nasa em em a ni. Pathian thu hi zâwm mai ila kan hriselin kan dam rei a ni mai.

1 Lalte 3:14-ah chuan, “I pa Davida’n a zawh anga ka thuruatte leh ka thupekte pawm tura ka kawngte i zawh chuan ka dam reitir bawk ang che,” tiin Pathianin Solomona hnenah a sawi a. Pathian thuruat pawm leh zawm tlat hi dam reina a lo ni tlat mai. Kan rama natna leh thihna tam lutukte pawh hi Pathian thu kan zawm tawk lo tihna a ni mai lo vang maw?

- Reuben Lalnunthara Hnamte, Director, Prayer Mountain