Thlasik khual ṭha
- Samson Thanruma
Khuangchawi thlaah ruah la sur fo mah se, boruak a thiang nuam ṭan a, zing ni chhuak a mawiin rei lo t>ah thlasik a rawn thawk dawn tih a chiang mai. He hun (October to April) hi keini ang ram tan chuan hun nuam leh hun duhawm, ram dang mi tan pawh kan ram rawn tlawh hun ṭha ber a ni. Chhan hrang hrang avangin tlawhtu khualzin erawh kan ngah lem lo a ni thei. Chutih mek laiin, kan kawng chhiat leh ṭhat emaw, kan khualbuk nawm leh hrehawm pawisa hauh lova thlasika min rawn tlawh ngei ngeitu khual ṭha kan nei kum tin thung. Chu kan khual ṭha chu sava an ni.
Sik leh sa inthlak hian nungchate nunphungah nghawng a nei nasa hle. Savate pawh hian thlasik na lutuk tlansan a ṭul vang te, an awmna ram vawtah thlasik laia ei tur a awm mumal loh vang te, an inthlahpunna atan boruak lum an mamawh nasat avang te, an dam khaw chhuah theihna atan leh chhan hrang hang avangin loh theih lohva an pem a ṭul ṭhin.
India/ Asia chhim lamah hian sava chi hrang 350 vel bawr hi thlasika pem ṭhin an awm nia chhut a ni. Heng zinga chi hrang 100 vel emaw zet chuan thlasikah India ram an rawn pan ṭhin. Mut>, choak, vamur, lengder etc te hi chhun khaw en laia pem an ni a, sava tam tak zan lama pem chi an awm bawk. Hmun hla taka pem tur tih takah, thahrui an mamawh nasat avangin an taksa-a thau (fat) an khawl khawm ve ṭhin. Dawithiama arpa chi khat, Ruby Throated Hummingbird chu 4.8 gram chauhva rit a ni a, theihtawpa a inchawm thau ve hnuah pawh chuti vakin a rih behchhah thei chuang lo; mahse, US Gulf Coast aṭanga Mexico, mel 600 zeta thui chu chawl hauh lovin darkar 24 zet a thlawk ve hram hram ṭhin. An tum ram thleng zo lovin eng emaw zat chu tuipuiah an tla hlum ngeiin a rinawm.
Khawvel hmar tawp tuipuia cheng chi Arctic Tern (Sterna paradisaea) hi sava pem kual nasa ber leh fing ber pawl an ni awm e. An chenna hmun khawvel hmar tawp, Arctic area aṭangin thlasik dawnah, Atlantic Ocean thlawh khumin khawvel chhim tawp, Southern Hemisphere-ah Antartica nipui hmangin thlasik chhung zawng an khawsa ṭhin; heng hmun pahnih inhlat em emah hian ni khatah darkar 24 zet ni eng an hmu thei bik a ni. Antartica-a thlasik a inṭan dawnah an inthlahpunna hmun ber, Arctic lamah an let lehin Arctic-ah nipui an hmang leh
ṭhin a ni. Arctic tern dam hun chhung kum 30 velah hian, sava pakhat zin hlat zawng hi mel 650,000 zet anga chhut a ni. Kum khatah nipui vawi hnih an hmang hman bik ṭhin a ni.
Pied Crested Cockoo (Clamator jacobinus) hian an chenna hmun, Africa aṭangin ruahtui tlak dawnah India ram hmar lamah an rawn pem ṭhin a; India hmarlamho chuan monsoon kengtuah an ngai. Indian Ocean leh Arabian tuipui paltlangin India an rawn pan vang vang ṭhin a. September/ Oct velah India ram chhuahsanin Africa an pan leh ṭhin.
Sava pem chi zinga India ram tana chhinchhiah tlak zet mai chu Siberian Crane (Kanghlai) hi a ni ngei ang. Siberian Crane hian an chenna hmun Siberia ram kalsanin mel 4000 zeta hla, Keoladeo Ghana National Park (Bharatpur National Park an ti bawk), Rajasthan-ah an rawn pem lut ṭhin a. Heng Siberian Crane te avang hian Keoladeo National Park chu UNESCO chuan World Heritage Site-ah a puang hial a ni. Khualzin hausa ten World Heritage Site hi tlawh an tum ber ṭhin avangin World Heriage Site nih hi a hlu hle. Vanduaithlak takin heng Siberian Crane te hian kum 2002 hnu lamah Keoladeo National Park hi an rawn tlawh ngai ta lo va, hei hian zawhna tam tak a siam phah reng a ni.
Engtin nge savate hian sual hauh lova zinkawng thui tak an zawh theih? thil mak tak chu a ni awm e. Savate hian mihringte ang bawkin kawng zawn dan chi hrang hrang an nei ve a. Sava tam ber chuan ni, thla leh arsi te chet vel dan (celestial navigation) aṭangin zinkawng an zawh thei a. Hummingbird leh Parva (pigeons) ṭhenkhat chuan chhum chhah tak karah ni lang lo mah se, ni awmna an hre thei tlat; ni zunga ultraviolet ray an hmuh theih vang a ni. Chhun lama pem chi sava ṭhenkhat chuan leilung pianhmang, tlang leh lui, tuipui leh ramngaw te pawh an chhinchhiah thei a. Chutih laiin Varak pem chi ṭhenkhat erawh chuan chhum zing phui mup emaw, thla mang laiin zinkawng an zawh dik thei lo fo tih scientist ten an finfiah. Zan lama sava pem chi te pawh hi anmahni eitu (predators) laka an him theih nan zan lamah an pem ṭhin a ni.
Sava pem dan leh zinkawng chanchin hi ngaihnawm tak sawi tur a awm ṭeuh awm e. Mizoram ṭhenawm Nagaland-ah ngei pawh Sialsir (Amur falcon) te chu kum tin Mongolia aṭangin an rawn inhawr khawm a, Mizoram rawn paltlang te pawh an awm ve ṭhin. Africa an pan hmain hahchawlh nan, inchawm thau nan hun an hmang ṭhin a ni. India aṭanga Africa thleng tur hian chawl hauh lovin km 6000 dawn an thlawk ṭhin a ni.
Sava pem chi zingah zinkawng zawh zo thei lova thi tam tak an awm ṭhin. Bharatpur National Park-a Siberian Crane an rawn kal tawh ngai loh chhan pakhat nia an hriat chu, an rawn zin kawngah hian Afghanistan-a dil pakhat, Lake Ab-i-Istada ah an chawl ṭhin a, hetah hian sava peltuten an lo kap hlum ṭhin nia sawi a ni. An tan dam khawchhuah hi thil awlsam a ni lo. An zinkawngah hian, khawpui electric >ng avanga in banga in su hlum te, lirtheia insu hlum te, wind turbine-a insu hlum te, mobile tower-a insu hlum te, van boruaka thlipui tleh leh rilṭam luat avanga thi ta hi kum tin maktaduai tel an awm
ṭhin. Kan ramah ngei pawh sava pem chi hliam tuar kan hmu fo. An nun kawngah ‘pem’ hi thil hlauhawm, an nunna suat nasa bertu pakhat a ni.
Savate hi an pemna hmunah hnawksak chu sawi loh, an va mikhualna ram tan hna ropui an thawhsak ṭhin. Thigkung a lo par hian, a para a nu chi (ovules) leh a pa chi (pollens) an intawn theih nan sava hian hna ropui an thawk a; pangpar zu tlan ṭhin savate zarah a pa chi leh a nu chi te chu intawngin thlai chi ṭiak tur, chinung a lo insiam theih phah ta a. Thingkung insiam tur chuan thing chi chu a rah aṭanga lakchhuah a ṭul a, chu chu savaten an thawk char char a. A ṭiahna hmun tur ṭha, tui, ni sa leh hmun awl awmnaah sava chuan an pu darh leh ta zel a. Chutah chuan duhtawk mai lovin, thing ei chhetu thingnget, rannung leh pangang te chu hlawh phut hauh lovin an la thianfai zui ta zel a! Sava chi hrang tamna hmunah thlai chi hrang a tam a, sava tamna hmunah chuan ram bua pawh a ngaw leh hma bik tih chu mithiamte thutlukna a ni bawk. Chutiang hna ropui, mihringten kan tih ve remchang hauh lo, suma lei theih loh chu an thawk char char ṭhin.
Zum leh hriam kara hna ropui min thawhsak tura rawn zin, kan thlasik khual ṭhate chu keini chuan kan lo kap ta mai ṭhin a! A va kristian lo em! Pa hmel pangngai fu fuin thlasik hi ‘hunting season’ te kan han ti ve ngawt zel a, India ramah ‘hunting season’ kan nei lo tih hriat a ṭul. Heng kan mikhual duhawm takte chunga ṭhat lo chhuah hi Sunday tuka biak in pan ṭhinte tihawm tak, Mizo pa tih atana inhmeh tak a ni. Kan khual ṭhate hi hmangaihna thinlung nen i lo mikhual ang u.
Source:
1. Bharatpur - Can we Regain this Bird Paradise? by Bikram Grewal http://www.conservationindia.o...
2. http://www.downtoearth.org.in/...
3. Ecological Importance of Birds http://eprints.ibu.edu.ba/601/...
4. Sava leh Thingkung by VL Hrima
5. Birds, Discover the world of birds, MK Publishing