Written by
C. Dorema
Khasi Veng, Kulikawn

Ek thli lakkhawm, Sawngbawla tih thianghlim chungchang

Mihring khawsakhona apiangah hian kan zun, ek leh thlite hi natna hri inkaichhawnna bul ber a nih
ṭhin avangin uluk taka senghawi leh thehthang hi a pawimawh hle. Mihring kawchhungah hian hrik (micro-organisms) te takte, hriau hmawr zumah pawh a sanga sang tel awm leng khawpa te, tam tak a awm a. Chung a tam ber chu kan taksa tana pawimawh leh ṭangkai an ni. Hetiang hrik hnathawh avang hian chaw kan ei te kan pai
ṭawih theiin kan chaw ei aṭanga kan taksa mamawh (nutrient) te pawh thisen dawtah taksa peng hrang hrang chawm nan thisenin a kalpui theih khawpa lo eisawmtu pawimawh an ni. Chutiang hrik chu kan zun leh ekahte hian englai pawhin tam tak a chhuak tel ṭhin.

Chung zingah chuan natna hrik ṭhahnem tak pawh an awm tel ṭhin a; chutiang ang chuan a paitu thisenin a lo ven theih chuan a puituah natna engmah thlen lo pawhin heng natna hrik hi tam tak pawh a pai reng thei bawk.

Chutiang ang chuan mi hrisel tak zun leh ekah pawh hian anmahniin chutiang natna vei kher lo pawhin santen, tuihri, typhoid etc. hrik tam tak an paiin an theh darh reng thei. Chutiang chu a nih avangin mi hrisel leh dam ṭha pangngai zun leh ek aṭang hian hetiang natna chi hrang hrang hi a kai darh theih a; kan zun leh ek te hi fel taka thehthang a pawimawh. Bible-ah pawh Pathianin Israel thlahte hnenah an zun leh ek chungchangah tihdan tur fel tak a ruahman sak a nih kha.

Hetiang hi thil awmdan a nih avangin khawpui thianghlim, fai leh hrisel ni tur chuan zun leh ek thli thehthang dan system mumal kan neih a pawimawh. Govt. of India pawhin Ministry of Urban Development hnuaiah North East-a khawpui ṭhen-khat pualin North Eastern Region Capital Cities Deve-lopment Investment Program (NERCCDIP) dinin North East-a khawpui Aizawl, Agartala, Gangtok, Kohima leh Shillong-ah te SIPMIU dinin mahni khawpui ṭheuhah tui thianghlim in tur ruahman te, bawlhhlawh senghawi leh thehthang hna te buatsaihin Aizawl khawpuiah pawh UD&PA Department hnuaiah SIPMIU, Aizawl pawhin nasa taka hmalak mek a ni. Kan zun leh ek, choka leh bathroom thli la khawm a, tihthianghlimna (sewerage management) project pawh hmun khatah ruahman niin thawh mek a ni a, chu hmalakna tlangpui chu ka han tarlang dawn a ni.

Tichuan, Bethlehem Veng-thlang hnuai Chite kamah chutiang sawngbawl leh tihthianghlimna hmun (Sewerage Treatment Plant = STP) chu buatsaih mek a ni. Heta sawngbawl tur hian Aizawl chhuah lam veng
ṭhenkhat Zarkawt, Chanmari, Dawrpui, Saron, Electric, Chhinga Veng, Aizawl Veng-lai, Tuithiang, Ramthar, Ram-thar North, Bethlehem, Bethle-hem Vengthlang, Armed Veng, Armed Veng South, Chite, Venghlui, part of Ramhlun South, part of Republic Veng leh College Veng (veng 19) aṭanga zun, ek, choka leh bathroom thli luan luhna tur pipe phum hna chu nikum (2015) lam
aṭang khan thawh ṭan a ni a, chhunzawm mek a ni. Heng thli lak khawm tur hi sewer-pipe-ah amaha luang tur a ni a, a huam chin venga in zawng zawng pawhin an hmang ṭangkai thei dawn lo deuh a ni.

Kan zun, ek leh choka thli vel (STP) a lo lut hi chemical
ṭhenkhat leh oxygen te pawlhin a rimchhia leh natna hrik awm te tihlumin system fel tak neiin thlit fim a ni ang a. Chutiang tihna khawl chi hrang hrangin a lo sawngbawla a tih thianghlim hnuah a tui hi Mizoram Pollution Control Board lamte enpuiin Chite luia chhuah thlak tlak tui ṭha a nih hnuah chauh a tak taka hman a ni dawn chauh a ni. Hetianga a tui lak hran a nih chuan a nawi tling khawm la awm chu lei-
ṭha (manure) - thlai, thei leh pangpar chawm nana hman
ṭangkai theih leh hralh chhuah theih a lo ni dawn a ni.

Hetianga thli lak khawm leh sawngbawlna hmun khat neih a lo nih ve dawn takah chuan a huam chhung veng hrang hranga tui chhe kal vel chu nasa takin a lo tlem phah dawn a; hei hi a huam vengah chuan lei min leh lei tawlh awm thei lakah kan him phah ngei a beiseiawm. Tin, septic tank rimchhia kan hriat ṭhin tam tak hi a bo phah dawn a, natna hri leng ṭhenkhat tui aṭanga in kaihhnawih chi (water-borne diseases) santen, khawsikpui, mitliam, tuihri leh kawṭhalo chi hrang hrang lakah pawh nasa takin kan him phah dawn bawk a ni. Chutih rual erawh chuan kan inbul kawr tui ṭhenkhat hi chuan a tlem phahin a kang phah hial mai thei bawk.

Hetianga hmalak mek anga Aizawl khawpuiah tui in tur hnianghnar zawk kan neih a, kan bawlhhlawh, kan zun leh ek thlite felfai zawka senghawi leh thehthang a nih hunah chuan kan hmun hmaite a lo faiin a lo thianghlim ang a, hriselna kawngah pawh hma kan sawn phah ngei ang. Kan tu leh fate lo la awm zel turte tan ram chenna nuam, thianghlim, fai leh hrisel nei turin a buatsaihna lama kawng laih chhiat leh tihhnawk te, thawm bengchheng leh ninawm tak takte hi a ṭul a nih chuan dawh thei takin i tuar hram hram ang u.

- C. Dorema, Khasi Veng, Kulikawn