Mizote ṭhanmawhbâwk

Ṭhanmawhbâwk kan tih hian eng nge kan rilruah lo lang le? Kei ka rilru a lo lang chu hmasâwn lo hi a ni. Hmasâwn lo, awmna ngaia awm reng hi chu hnungtawlh nen danglamna a nei tam awm lo ve. Mizote ṭhanmawhbâwk chu tu tak ni ang maw? Keimah ngei hi ka lo ni mai lo maw le?

Kum 1987 February 20 khan Mizoramin state nihna kan nei ve chauh a, a sual chhuaktute an va zahawm tak em. Mizoramin state hran kan neih aṭanga kum 38-na kan lo thleng ve ta dêr mai! State naupang tê ni mah ila, state ṭhang duang tak kan ni awm e. Kum 1953 thleng kha chuan Mizote hi lal (roreltu) nei hnam kan ni a, lal awpna hnuaia awm ṭhin kan ni. Tunah erawh chuan mahni duh thua nungin mahni duh dan dah lalna hunah kan awm tawh a tih theih.

Sappui (hnam fing) ze hrang hrang chhawm nungin an nun dan, an inchei dan, an chetzia leh an ei leh in thlengin kan entawn vek tawh a lo ni. Heng hnam fing zawkte nun dan ṭha chhawm nun hi a va pawinawh tak em! A ṭha lam hi chu i chhawm nung zel ang u; nimahsela, kan Mizona bo chuang loin aw. ‘Mizo’ tih ruala rilrua lo lang ṭhin chu ‘tlawmngaihna’ a ni. He ‘tlawmngaihna’ sap thumal pawha awm ve lo hiala an sawi hi Mizo nun timawitu, Zo nun ze mawia bet tlat a ni. Ka rilru tina em em ṭhintu chu Mizote kan rilru puthmang changkang lo lutuk ṭhin hi a ni. Kan changkang tih zawng te, kan ngaihsan zawngte hi a ho riau ka ti. Thawmhnaw man to tak tak inbel chung leh phone camera ṭha leh man to tak hûm chung hian kan hriatna chu cheng 10 pawn kan hralh thei lo leh si ang e; kan hmai a uang duh lo lutuk ang. Mi kan chhâwn danah hian zahthlak khawpa hawihhâwm lote hian awm tawh lo hrâm ila, kan ram ṭhanmawhbâwk chu kan titlem deuh lo maw? Mi an pawn lam lan dana teh ngawt hi i sim tawh ang u. Mi hausa leh neinung vaka lang lote chu kan han be ṭha lo nghal ṭhin ringawt te hi thil zahthlak tak chu a tling.

Damdawi inah damna beiseiin damna rûn tiin insenso tlem berna tur âwm angah keini neinung ve lote chuan kan han pan a, an ziaktute aṭangin biak chhiat kan han tawk nghal pang a. Chhuat lo nâwtte pawn a hrangin kawr an nei thlap a, anni talin min ṭanpui thei lo maw tiin zawhna ho tê Medicine Ward awmna ka han zawh chuan aw nêm lo tak leh nin hmel deuhin min hrilh ve hrâm a; ka dam loh an tizual ngei mai! Damdawi lam thiam (doctor) duai lo tak chu ka han pan ding nghal chat a, ka natnate min zawh chuan ṭha takin ka sawi mai a; uluk lo tih hriat tak hian min han en thuak thuak a, kâ âng tur tein min han ti leh lâwp lâwp a. Ti tura min tih ka lo ti zung zung thei lo chuan a thin bawk chu ka tirim leh ta a ni ang chu, “A en theih reng reng loh, en lo tawp ang,” a ti tih han hriat meuh chuan a tawng ve lo tan pawh rilru a hnam ruih thei nia maw le! Mittui tihtlakna tham chu a tling. Hei hi mi pakhat thil tawn a ni. Ava râpthlak tak em!

Kan ram ṭhanmawhbâwkah hian kan mithiam tak takte pawh an tel ve tihna em ni ang? Kei ngei pawh hian thil tam tak chu ka lo tawng ve tawh meuh mai. Office dawrnaah a ni emaw, sumdawng thil zawrh lei tumnaah a ni emaw, damdawi in a ni emaw, ṭhenawm khawvengte chenin rilru nat vawng vawngna tham thil tam tak chu ka lo tawng ve tawh ngei mai. Chuta ka rilrua lang ṭhin chu, changkang deuh hian kan va ṭhing ru tak e aw tih hi a ni. Tribal kan nihna hi a lo lang chhuak leh nge nge zel zawng a nih hi. Rilru leh thinlunga khat liam hi chu kâ hian a sawi chhuak lo thei ṭhin si lo.

Hringnunah hi chuan ka tia lawm, dik taka thil tih aia har hi chu a tam lo ve ngawt ang. Dik taka thil tih hi a hahdam ber rualin a harsa ber tlat zu nia. Thil dik hi chu a tlo a, a daih rei a, a hahdam a, a ṭha a, a hlimawm bawk. Mahse, thil awlsam nia lang si, a tak ram han thlenpui dawna harsa tlat a ni lawi si hi a timaktu tak pawh a ni ta ve ang. Damdawi in kan sawi kai ta sa sa, doctor berin a damlote a en ṭhat peih miau loh chuan damlo tan a va manganthlak dawn tak em. Nimahsela, chu doctor chu ama puala a damdawi in tê (clinic)-ah chuan mi a be chhe vak ngai miah lo maw le; mak ve tak chu a ni, eng tak a phênah awm ang maw?

Sumdawngah peng leh zuai ila. Mizorama sumdawng tam zawk hi chu inhralh an duh vak lo nite hian ka hre ṭhin. Thawmhnaw dawrah kan han lut a, i lei dawn loh chuan en suh tih hial ka tawk tawh a nia; a mak lutuk hi makna chhinchhiahna pawn a daih lo hial zawk awm e. Sumdawngte hian an sumdawn chhan an theihnghilh ta a ni ang maw te kha ka ti ta hial. Hnam pui zawk, vai kan tih maite hi ka lo dawr ve nual tawh a, dawr loh hi an har bik tlat zu nia, ka lei tum ni miah lo leite ka nei hial ṭhin. Chuti khawp chuan anmahni dawrtu (customer)-te an lo dawngsawng ṭha ṭhin. Anni chuan kan lei loh tur en phal ve loh chu sawi loh, kan zawn miah loh thlengin an lo hai vek peih miau a ni. Kan Mizopuite awm lai rengin hnam dang kan ramah ngei kan han zawng ṭâng ṭâng ṭhinte hian thâ chu a tina ve ṭhin ngawt mai.

Thil veiawm ṭhenkhat, sawi loa ka awm theih lohte i’n tarlang leh law law ila. Office hi ka lo dawr ve nual tawh a, ka tleirawl chhuah tirh aṭangin office ṭhenkhatah hian eng eng emaw ti hian ka kal ve tawh ṭhin. Min chhâwn ṭha lo berte chu an peon leh assistant velte hi an ni châwk; inchei vak loa kalin min lo chhâwn ṭha lo lehzual emaw tih mai a awl ṭhin. Anmahni pawh kan dawr em lo a, an chunga mite kan dawr dawn a, anni chu kan hriatthiam loh laite min hrilh tura lo awm an nih vanga be hmasa ṭhin kan ni. Kan hriat lohte min hrilh ahnehin tlema vîn deuh titih hian min lo chhâwn ṭhin hi chu mang a ang duh ang reng. Duhlian ṭawng pai deuh la nuihzat kan chînna te hian min tizak ṭhin khawp mai. Hei chu mâwl vang chu ni tho mah se, a huaisenthlak letling hial ka ti! Ãthuai huang chhungah pawh a telh mai theih awm e.

Mizo hnam hmangaihna leh hnam veina hi rilruah a lian si a, thinlungin a pai reng ṭhin si a; sawi loa inup reng zawngin rah ṭha a chhuah chuang lo vang, mi tlemtê talin an lo ṭhatpui ve tak mialin tih thuah thiam lo tak leh bah nuai chungin ka han thai lang ve leh hrâm a ni e. Nun ze mawi Lal Krista nun mawi tak hi ni tin zir zel tum ila, kan nunah Isua hmel hmuh tur awm tam se, keimahni kan inhmangaih angin kan kianga mite hmangaih ve ila, kan ram ṭhanmawhbâwk hi chu a reh thei mai lo maw?

Mizoram Lalpa’n malsawm zel rawh se.

- Esther Laldingngheti Sathing