Written by
Zonunsanga

DEGREE NEI AN PUNG THUT TAK TAK!

Missionary te ṭhahnemngaihna zarah kohhranhoten zirna hi a tirah kan kengkawh a. Zirna ṭha tak kalpuiin mithiam tak tak pawh an lo chherchhuak tawh ṭhin. Mizoram District Council a lo nih takah khan sawrkar kutah a lut tial tial a. Kum 1948 aṭanga sawrkarin a lak kha 1964-ah chuan hmeichhe sikul tih chauh lo chu kohhranin a enkawl zui ta lo.

Kohhranin zirna a ken lai kha chuan nungchang leh nun dan hrim hrim kha khauh (strict) taka vawn a ni ṭhin. Zirtirtute kha chu khaw khat parâwn leh sakhuanna lamah pawh pa ena en an ni a. Sawrkarin a lak chinah erawh thil a inthlak danglam ta niin a lang. Political party ten an mi leh sa duhsak zawngte, mahni chhungkhat hnai, vua leh vangte induhsaknana hman a nih aṭangin zirna nasa takin a tlahniam a. Tunah kohhranten zirna sikul an din thar leh ta sup sup a nih hi. Sawrkar lam pawhin theihtawp chhuahin ṭan a la ve zel ang tih ring ila, ram leh hnam tana ṭha lo hi kan malmak ngam a ṭul zel ang.

Degree nei an pung thut!: Vanglaini ziaktu (columnist) pakhat Revd Chuau-
ṭhuama chuan, “nakinah chuan Doctorate degree nei an rawn pung thut anga; degree sang satliah râwn tlak tak tak si loh, mithiam anga inngai kan kawl ṭeuh lo vang tih tunge sawi thei?” a tih ka hre tawh. A dik lo vang tih rin a har. Doctorate degree an dawn lai pawh kan hriat lem lohten an hming hmaah ‘Dr’ an rawn dah a. “Khawi university in nge pe leh ta” te kan ti ta mai mai a. Mi ṭhenkhat, pumpui chakna leh vitamin chawh thiam em em; khawi Medical College in nge medical practice thei tura phalna (lisence) petu kan hriat loh te pawh an lo awm ta mek zel a.

Tun hma khan sam han khuih pial a, han inbengluh âp kha chuan, “khaw te Pastor i ang a!” tih fiamthu kan nei ṭhin a, Pastor ang ve viau sawina ni maw! fiamthu a ni nâ a, a sawitu leh a dawngsawngtu azirin a nuamin a nuam lo thei. Khawilai Theological College chhuak nge tih pawh kan hriat lem loh, eng kohhranin nge nemnghet a, engtikah nge Reverend title pek an nih? eng university in nge doctorate degree pe tih pawh kan hriat loh; kan awih chiah loh, awih loh dawna ni chiah mang si lo. Degree lem (fake) han tih dawna ni chiah si lo, a tak tak anga han sawngbawl dawna kan thinlungin a pawm chuan si loh lai bawr te pawh awm theih a ni âwm e a!

Buh lem leh buh tak thliar a har: Tunah chuan nitin zirna sikula kal kher lo pawhin awm hmun aṭangin (distance education) degree sang tak tak a thlen theih ta a. A lawmawm hle. Eizawlna leh hna ṭul avanga nitin zirna kai ve hman lo te tan thil lawmawm a ni a, kan thik lo ve. Heng hian kan rama zirna a siam ṭhain kan changkanpui sawt nge rilru lamah rual min ban loh tir ta zawk tih hi ngaihtuah vang vang tur a awm. Degree phu tawk thiamna nei chuang hauh si lo; degree neih san chauh ropuinaa ngaia hmantlak si loh kan pung thur thur ang tih a hlauhawm em? Heng degree, hnung leh hmaa dah tlar
ṭhinte zingah hian huai tak taka thuziak te pawh an awm ve bawk a. Mipui nawlpui chuan ‘buh lem leh buh tak’ kan thliar thiam tawh lo.

Khawilam Sakhaw puithiamte nge tih kan hriat lem lohte thuziakah pawh maksak lek lek a awm fo. Kohhran pawl (denomination) hrang hrang awm kan nih avangin thil ṭhenkhatah min tiâwkai deuh a awm ṭhin niin a lang a. Media lamah dawhsan (platform) khat inṭawmin mi chi hrang hrang, pawl (denomination) hran hran kan inawm kar thelh nuk tak avang hian mipui lam tan pawh ngaihdan leh pawm chin tur thliar fel a har ta deuh niin a hriat a. Kan hriat hran miau loh avangin sakhaw puithiam ṭhenkhat thuziakte hian puithiam dangte kan thlir dan pawh a nghawng palh thei ta lek lek em? A lian zawkin a te zawkte, “ve teh sek a” tih thu a awm lo va, a lian a tein kan sual ve ngang ngang hlawm a ni si a. “Mahni kohhran ṭheuh ziahlan ni ta sela” tih thu a awm hauh lo va, rilru chuan a zawt ru reng. A lawmawm lamah ngai ila.

A lem hi i do tlang ang u: Ṭhenkhatin harsa chung chungin zirna ṭha duhin phai lam an pan a. Phai lam sikul pawh thlan fuh awm thei khawp a lo ni a! Sikul ṭha lo tawn fuh vaih chuan chuti hlauh a ni mai. Kan nau te Nurse zir tur Bangalore lamah an liam thla a, thla tam an awm hmain lak chhuah leh an ngai. Beisei angin thil a kal lo va, ralkhat aṭanga dikna hailan a har hle. A tawi zawngin - sum siamnan min hmang lek a lo ni. Sikul pakhat, sikul naupangte fahrah naupang anga thla te la a; sap rama sponsorship zawng ka hre tawh. A titute hi Mizo an ni lo hlauh. Zirlai pawlin hma an la a, an ti ngam ta lo.

Kan ram pawh hian kan ṭhenawm lawka miten certificate lem an hralh mai mai ang hi kan thleng ve palh thei. Degree lem hmangin pumpui chakna leh vitamin min chawh ang a, kan thihpui hial thei bawk. Aizawlah hian Pathian thu zirna College Serampore University pawmpui BD leh M.Th degree zir theihna chu ATC leh AICS kan nei. ATC hian doctorate zirna a kalpui ta bawk. Mi ṭhenkhatten Theological College an hawng tih thawm tlang kam titi aṭanga hriat tur a awm; eng nge an zawmpui kan hre lo va, eng university in nge phalna (affiliation) pe pawh kan hre lo. Kohhran chuan kan hriatpui lem lo. Rawngbawlna thil mah ni se heng hi
ṭhalaite tichhetu leh beidawnna khurpuia hnuk luttu a ni thei tih hriaa MZP leh YMA lam pawhin kan bengvar a ṭha hle.

Ram leh hnam hmelma hi dim tur a ni lo: Zirna ṭha tia rawn infak (advertisement) tam tak zingah a lem (fake university) tam tak an awm ta mek. Mi pamham leh misualten kan ṭhalai tam tak an bum hian thinlung a nâ ṭhin. He ram tana hmathlir nei, mahni kea din tum; ram tana innghahna tlak nih tum tlat ṭhalai tumruhte sum laksak te te a, an hmalam hun tihchhiatsak leh si misual te hremna pe turin kan ṭanrual a
ṭul a. Thil dik lo (fake) titute lakah hian khawngaihna lantir hi kan tihtur a ni lo va, ram leh hnam hmelma a ni tih kan hriat a
ṭul. Chutiang mite chu eng ti kawng zawng mahin kan chhuah thiang lo. Chutiang thil dik lo titute hria chuan ram leh hnam chhan nana âu chhuak turin kan dawihzep hauh lo bawk ang.

Zirna ṭha chuan min chawikang a, min siam lian a, ram leh hnam tan a hlu ngawih ngawih. Zirtirna ṭha dawngtu chuan thil dik lo a hmuh kân ve mai mai ngai lo va, siam ṭhat ngai lai a awm pawhin siamṭha turin a tha a tichak ṭhin. Mahni ram leh hnam hmusit tawk leka thiamna lem awrh te, mite ngaihsan hauh loh degree neih rûih te thil hlauhawm a ni. Chuvangin heng kawngah hian kan tihsual tam hmain a hre zawk leh luh thûk zawkten zirtirna him leh ṭha zirtir kan inthlahrun loh a duhawm hle a. Chuti lo chu nakin lawkah khawilai 'khaw te Pastor' emaw khan zirtirna dang deuh a rawn ziak ang a, a hming hma leh a tawpah a rawn tlar tuarh phei chuan a awihawm hmel nasa dawn si a. Sakawlh chungchang te hi uar mangkhenga a rawn ziah hunah awih tawk an lo awm leh ang a, hruai duan duan awl tak mipuite hi leilâwtah min tlakpui ve mai ang e!

Mihring chauh lo chu zirtir an ngai lo: Zirtirna ṭha lo chuan ram, khawtlang leh kohhran a hruai sual thei khawp. Kohhran leh sawrkar inlaichinna chungchangah mithiam leh khawtlang pa râwn te pawh ṭawngvai an awm leh ṭhin hi a pawi. Hei hian kan titi tam ber a siam a. Inrem taka kal tur kan inchaltauhtir a, chu chuan nitin nunhona leh kawng tam takah harsatna min siam ṭhin ni pawhin a lang. Thuthlung Hluiah khan zawlneiten an lal te kalsual tur vengin Pathian duhdan an hrilh ṭhin. Chu chuan ram a khalh a, an lalte kalsual tur te, ramin a tihsual te Pathianin zawlnei hmangin a hriattir ṭhin.

Chu zawlnei hna (prophetic role) chu Kohhrante hian kan thawk chhunzawm a, kan tizel ang. Kohhran hian roreltute hi ‘Pathian ruat an ni’ tiin rilru kawi tur pawh kan zirtir ngil a; sawrkar pawhin chu chu a hre reng tur a ni ang. Tun hnaia sawrkar lam hruaitute an ṭawngvai leh zauh zauh
ṭhin. Zawlnei hna thawktute thurâwn la duh lo va mahni ṭha tihna lam Pathian tihtir nia ngaihna hi kalsualna chikhat a ni ve bawk a nia. Hmasang kan thlahtute hnena kawng tinrenga inpuang a, a rawngbawltu serhhran te hnena thusawi ṭhin kan Pathian tho kha vawiin hian kan Pathian a la ni reng a. Hlimsang theology chher chawp mai mai ring ang hrima Sawrkar a ṭawngvaih loh nan zirtirna him lo laka ven hi Kohhranten kan tihtur a ni ngei ang.

Ram leh hnam humhalhna kawngah hian tih tur tam tak a awm. Ramri thu te, ruihhlo do thu te, hnam himna te leh ṭawng humhalh leh eiruk do thlengin huam loh tak tak a nei lo. Democracy chu kan zavaia ta, Kohhran leh NGOs te nen kan ṭanrualna a ni a, zirtirna rintlak inzirtir ila, ram leh hnam tana rualkhai zawka pen i zir zel teh ang u khai.

- Zonunsanga