Moral reformation-ah Kan la beidawng lul lo ve
Vanglaini October ni 13 chhuakah, ‘Moral Reformation-ah kan beidawng ta em ni?’ tih rawn ziah lan a ni a, a lawmawm ka ti hle mai. Hetiang thu hian, moral reformation-ah mite chawhthawh nan zawhna pawimawh rawn siamah ngai ila. Engpawh ni se, rilru puthmang dik nei tura moral reformation hi vawi leh khata thalchhuah mai chi a ni lo va; kal zel tur leh, kal paha hmasawn zel tur a beisei a ni thung. Kan rilru puthmang a dik tawk loh nachhan pahnih, ‘Zirna ina kan inenkawl dan leh chhungkuaa kan inenkawl dan ṭha tawk lo nia a sawi hi a dikin han tuihnih ve ka duh a. Chutih rualin moral reformation Mizorama kan la kalpui zel dan pawh han sawi ka duh nghe nghe a. Kan la kalpui avangin, kan thupuiah, ‘Moral Reformation-ah kan la beidawng lul lo ve,’ ka ti a ni.
Mizo Kristiante rilruah hian moral reform hi kan ngai pawimawh ṭheuh niin a hriat theih; ngaih pawimawh loh theih loh pawh a ni reng a. Tun hnai maia thil lawmawm tak, beisei phak loh tih tlak hial thil lo awm chu: Mizoram Presbyterian Kohhran Hmeichhia hmalakna hi a ni. Kumin March thla maia an Rorel Inkhawmpui chuan, ‘Ram pum huapa rilru puthmang dik (moral reform) zirchian tih,’ zirbing tur an tih zingah telh a ni a. Tunah hian booklet siamin an zir thar mek niin a lang. Mizoram Kohhran Hmeichhe Inkhawmpui lian chungah pawh lawmthu kan sawi e. Rilru puthmang dik (moral reform) tih zirchian tura ziaktu, Rev. P.C. Pachhunga, Executive Secretary i/c Kohhran Hmeichhia chuan hetiangin thuhma lamah
ṭha deuh leh thiam takin a ziak a: ‘Tunlai kan ram nunzia han thlir hian kan ngaihtuahna/ rilru putzia hi hruai dik ngai nia hriain, moral reformation veitu an tam ta hle mai.
Kohhran Hmeichhe Rorel Inkhawm pawhin moral reform chungchang ram puma zirho turin a rel ta hial a,’ tiin. He thu hi Mizo Kohhran dang hmeichhiate pawhin zir ṭheuh ni thei se kan ram pum tan a ṭha hle ang. A thu ziah hrim hrim hi a ṭhain zawm theih chi vek an ni.
2. Zirna in leh chhungkuaa rilru puthmang dik neih inzirtir a
ṭul: Mizo Moral Reformation Network International (MoralReform)-in he mi chungchanga inrawnkhawmna (seminar/ consultation) hmun hrang hranga a neih tawh dan leh chanachinbu hrang hranga ziah dan tlangpui hetiangin sawi ila.
a) Zirna inah: School Education hnuaia Association 9-a Office Bearers ṭheuhte nen School Education Office Hall-ah Inrawnkhawmna (seminar) neih a ni. Hetah hian, ‘Thawhna School
ṭheuhah theih ang anga moral reform hi kalpui ni se,’ tiin kan in chah. Chuta inrawnkhawmnaah leh a hnua hmun hrang hranga bawhzuinaahte chuan, a tlangpuiin heng thute hi sawi tawh a ni. Zirna in hi naupang aṭanga mihring nungchang leh thil tih dik leh ṭha inzirtirna a ni a; inchhung baka nun bulṭanna a ni bawk. Heta entawn tur (role model) chu zirtirtu a ni. Kristiante thlirna aṭangin, zirna in hi zirtirtu tan Pathian rawngbawlna hmun, a Mission Field a ni. Zirlaite entawn tlak nungchang te, ṭawngkam hman te, thuamhnaw inbel te, zuk leh hmuam tih loh te leh hun vawn dikte hi zirtirtu nihna tur a ni; a chhan chu chung nun dan ṭhate chu naupangin ṭawngkam tel hauh lo pawha ni tin a zir ve rengte a nih avang a ni.
Zirlai inthiamtir tur chuan inbuatsaih lawkna ṭha neih ngei ngei a ngai. Tin, zirtirtu tan, zirlai inthiamtir bakah an rilru (moral) puthmang dik neihtir hi a pawimawh zawk emaw chu aw tih tlak a ni. A chhan chu zirlai thiam/ tiṭha fu si, nungchang dik lo pu a awm theih a nih vang a ni. Zirlai chuan zirna ina a zirlai a zir zawh (passed) hnua eizawnna tlak a thiam loh chuan, a thiamna chu thiamna hman tlak lohah a chhuah dawn tihna a ni. ‘Zirtirtu ṭha chuan, hlawh a neih avangin naupang a zirtir lo va; naupang zirtirna ṭha pe turin hlawh a nei a ni zawk.’ Naupang zirtir tur an awm avanga hlawh pawh nei a ni reng a ni. Hetiang rilru puthmang dik hi zirtirtute pawhin nei ngei tura beisei an ni. Belvawtu chuan bel a vuak hmain a bel lan dan tur (shape) a ngaihtuah lawk vek ṭhin angin, zirtirtu ṭha chuan a zirlaite lo ṭhanlenpui tur duang sain a zirtir a ngai. Mi rinawm leh taima taka zir chhuahtir a duh chuan, amah zirtirtu mi rinawm leh taima a nih hmasak a ngai. Hetiang hian kan siam chhuah tur mize ṭha chu, a zirtirtu ziaah thui tak a innghat. Rev. E. Rowlands-a anga zirtirtu tak tak nih tling Mizoram hian kan mamawh hle.
b) Chhungkuaah: Synod Conference Hall-ah Aizawl Khawpui leh a chhehvela Kohhran hrang hranga nuhote (nulate telin) leh Kohhran Pavalai/ Mipa pawl etc. nen Inrawnkhawmna (Seminar) neih a ni tawh a. Chu Inrawnkhawmna chuan, ‘Mahni Kohhran ṭheuhah theih ang anga moral reform kalpui ṭheuh ni se,’ tiha thu tihtluk a ni bawk. Chu Inrawnkhawmnaah leh hmun hrang hranga bawhzuinaah chuan, a tlangpuiin heng thute hi sawi tawh a ni. ‘Chhungkua hi zirna in hmasa ber a ni’ a ni a; ‘khawvela nu leh paten mi pawimawh ber kan nihna chu, chhungkua hi a ni’ tih a ni. Chhungkaw inenkawlna ṭha nei turin, nu leh pa an pawimawh ve ve a; a tlangpui thuin nu ṭhate hian fate nunchang ṭha leh awm dan/chin dan mawi an thanlentir duh zawk tih tur a ni. Nu ṭha leh entawn tlak, vawiin thlenga thu ziaktuten an theihnghilh theih hauh loh chu, John Wesley nupui, fate tan ni tin hun pe thei te; D.L. Moody-a nupui, a nun leh thiltiha fate tan ngei pawha entawn tlak hnutchhiahtu te, Augustine-a nu, a fa (sual ve tak ṭhin) tana ṭawngṭai ngat ngat avanga mi ropui tak ni tate kha an ni. Nu leh pa, fate rilru puthmang dik neihtir tur chuan, an nupain fate enkawl dan tur an sawi dun a; enkawl dan tur inlungrualna chin zelah fate an enkawl dun a ngai. Fate nunah inchhhungkhura nu leh pa awm dan leh chet danin kori a tu thui hle. Entirnan, ṭawngkam ṭha leh thlum hman danah te, inṭanpui tawn danah te, hun hman ṭhat danah te, thuamhnaw lei leh inbel danahte leh sum leh pai lakluh leh hman danahte hian. Mizo ze ṭha leh mawi, ‘Nu leh pa leh aia upa zah’ tihte pawh hi, chhungkua aṭang veka inzirtir leh bul ṭan a nghetin a tlo ber bawk.
Rilru puthmang dik hi Pathianin mihringa chhia leh ṭha hriatna a pek aṭang ringawt pawhin a zir theih a; chuvang tak chuan zirna in leh inchhung khura inzirtir hi a pawimawh ta em em a ni. Mihring hian a rilruah thil chhia emaw ṭha emaw tih duhna a nei a; chuvangin, a ṭha lam zel tih duhna inneihtir hi kan inzirtir tur leh neih kan tum chu a ni ta a ni.
Keini Kristiante chuan chu rilru ṭha, keimahni leh mi dangte tana ṭha, hmuh theih bawk nei thei tur chuan, Thlarau Thianghlimin min ṭanpui thei a ni tih kan hriat reng a ṭul hle a ni. Tichuan, mihring finna leh Thlarau Thianghlim thiltihtheihna ṭang kawp chuan, ‘rilru puthmang dik,’ (moral reform) min neih theihtir ta a ni. Hei ngei hi Mizo Kristiante neih makmawh kan tih chu a ni e.
- Rev. K. LungMuana