TEMAMI PA THUKHAWCHANG: Mizorama small hydel project leh solar plant Mizoram sawrkar hnuaia awmte
“E khai, hmân tûkah zing ṭawngṭai inkhawm bang in inah thingpui rawn in ka tum a, nang lah chu pastor insawn tur angin bial fan hnuhnung hun i lo hmang chu lo niin, gate-ah tala lianpui a lo inkhai a, hrilhhai takin ka haw leh a. In in lo thlen nana sitep kal ngai huphurh tak chungin ka lokal kha a ni a, haw leh kha a peihawm loh khawp mai, mahse, i awm miau si lo a, ka haw leh ta boh boh a nih kha.”
“A va zialo ve. Min thiamlo duh suh, nangma’n i lokal hun tur sawi la chuan ka lo nghak veng veng tur che a nia, engmah min hrilh si lo a. Keiṭum aṭanga Khawlailung kan pan laia Tuichang lui kama ṭâmhnêm kan ei laia min rawn biak kha i hre mai ang chu ti raw?” ka lo ti a. Tichuan, thiam kan chang dun ta a. “Zanin tlai i lo lêng lut hlauh chu ka lawm hle mai, eng lam thu leh hla nge kan sawi dawn le? I han sawi dun teh ang,” ka ti a. “A, sawrkar hnuaia i thawh laia i tawnhriatte zingah tuikhuah tereuhtê tête hi sawrkarna changtute tana pawisa siam nan mai maia an thawh a ni a, kan chhawr lem lo. Amah Pu Zualthaua dâwt belhchian tlak loh a sawi, fûrah khawl a khawh pêl a, ṭhâlah tuiin khawl a khawh pha leh lo a, tia a sawi ṭhin, ngaihtuah chiang mang loa lo awih ve ngawt theihte hi min hrilhfiah la ka ti a,” a ti a.
Electric êng siamna tur hian tuikhuah aṭangin tui lak pên a ni a, chuta ṭang chuan khawlah pipe lian tak hmangin tui chu kaltir a ni. Fûra khawh pêl a, ṭhâla khawh thleng lo tih hi chu fiamthua sawi ka hriat pawh hian ni sensa, thosi leh vangvat leh hel chêttlatna hmuna kan lo thawh ve a nih avang hian min chhun ril raih zel. A chhan chu, tuikhuah tur kan buaipui ṭan aṭanga bulb tieng tur hian kawng a thuiin a bumboh khawp mai; tihian tawi kimchang deuhin thuhma nei ila, tichuan a kimchang zawkin tihian sawi ang aw.
Kan rama lui tê leh lian luanna kawnga tuikhuah remchang siamna awm leh awm loh te toposheet (map) aṭangin kan zir (reconnaissance survey) phawt a. Chutianga tui khuahna hmun remchang nia hriatte chu a hmunah kawng sial chawpa kal chilhin, fûr laia tui tam dan leh ṭhâl laia tui tlem dante zir phawt a ni a. Chumi hnuah electric siam nana tui ṭha tawk nia a hmun ngeia kan hmuh hnu leh a lui kuangah khuahna remchang kan râlhriatte chu a tuikhuah siamna tlak tih kan hmuh hnu chuan kimchang zawka enfiaha zirchinna (detailed survey) neiin, detailed project report (DPR) siam a ni ṭhin. Heta kan hmâwrbâwknaa pawimawh ber chu tuikhuah te, tuikawng te, tuizem te, pipe (tuizem aṭanga) khawl nena zawmtu man te, electric siamtu tak turbine & generator/alternator (dynamo lianpui ti mai ila) man leh a behbawm transformer, etc man te, electric siam chhuah thawn chhuahna tur line siamna man zawng zawng, kawngpui laih thar te, hna thawktute chenna tur quarters sak zawng zawng atan senso bakah, hnathawh chhunga inrelbawlna tur te, bank-ah hnathawh nana loan kan la a nih chuan a rulh letna turte nen kimchang taka sum sen turte chu electric unit khat siamna atana mithiamte’n economical tawka tehfung an siam huangah a awm leh awm loh chhût phawt hi hi a ni.
A tui ṭhain tui khuahna leh thil dang dang remchang viau mah se, project siam zawh hnua a economical loh chuan a siam theih ngawt loh ṭhin. Heta pawimawh em em chu, tui khuahna hmun a remchan leh remchan loh ni tho mah se, kumtluana lui tui tam dan hian kori a tu hle. Fûrah tam hluaiin, ṭhâl ṭan tìrah kang leh duak si se, project ṭhaah a ngaih theih loh. Tuihna hnuk thui se, a hnar lam ngaw ṭha bawk se, ṭhâl laia tui a awm rei theih phawt chuan a tui awm ang ang kha electric siam nana kan hman dawn avangin sum a thawk chhuak reng dawn a. Chutia a tan rei theih phawt chuan kum khatah electric siam a tam ang a, sum a thawk chhuak ṭha ang a, project siamna man chu kum 15 velah thawk chhuak (break-even point) ta se, project ṭak a ni tihna a ni.
Hnathawh hun lai chuan hrehawm eng eng emaw tuar ṭhin mah ila, a hlawhtlin hun tur kan mitthlana leh thlir lâwkna chuan kan hahna leh hrehawmna te min hriat lohtir tlat ka ti ṭhin. Project hmunhma tur ngawpui kan han ṭhiat a, khâm chhengchhe tak takah thingtuai kham kaiin vawnbân rinchhanin kan han kal chhet chhet a. Khawlin hna a han thawk tak tak a, chung khâmte chu a awm tih pawh hriat lohin kan nawr chim ral raih a, nawr chim ral a nih hmaa hmu lo tan chuan awihawm loh khawp a ni ṭhin. Hmun pakhat ka thawhna phei chu kut thlak tak tak hmain khaw khat pa titi thiam leh hydel project kalphung hre châkte ka hruai a. Eelectric êng neih nana tih tur lo tamzia leh pawisa sen ngaih nasatzia te, pawisa hian hna a lo thawh ropui theihziate an hriat hnu chuan electric renchem hi zirtir hran ngai loin in an thlen leh meuh chuan an nupui fanaute hnenah sermon patê an thlak hlawm niin ka hria, a inchhirthlak loh khawp mai. Ni e, hna kan han thawk zo a, khawl kan han enchhin a, êng kan han pe chhuak chhin zel a; electric êng hmuh reng ṭhin mah ila chu eng thar chu a mawiin a no nghelh hian ka hre ṭhin; rilru hi a nuam veng veng nia.
Tunah hian Mizoramah state ta bil hydel project 12 awm zingah hmân deuh leh tun hnaia siamṭhat pahnih Tuirivâng SHP leh Tuipanglui SHP te chu generation nei loin an awm rei ta phian a. Chutihlaiin, Serlui-A Hydel Project kan neih hmasak ber erawh chu hluihlawn a ni tawh thung. Tin, Lamsial SHP, Farkawn khaw bul (0.500 MW) pawh hna thawk loin a awm bawk.
Tuna la operate laite chu
Serlui-B, Bilkhawthlir bul (12 MW)
Tlawva SHP, Khuangthing bul (5 MW)
Kàwlbêm, Kawlbem khaw bul (4 MW)
Teirei, Tuirum khaw bul (3 MW)
Kau-Tlabung, Thênhlûm khaw bul (3 MW)
Tuipang, Tuipang ’V’ khaw bul (3 MW)
Maicham Phase-II, N.Vanlaiphai bul (3 MW)
Maicham Phase-I, N.Vanlaiphai bul (2 MW)
Khawiva, Serkawn Lunglei bul (1.05 MW)
Tuipui, Champhai bul (0.50 MW)
Hydel lam ni lo, solar plant pakhat Tlungvel bula mi hi a fûr a ṭhâla chhum lo chat loa ni êng awm chhunga power thawh chhuah nei reng a ni. Teirei SHP hi Assam Petroleum Ltd, Guwahaty-in 15/02/2023 aṭang khan an operate a, an generation hi department-in unit khat Rs 1.10-in a leisak a. Chutiang bawkin Kau-Tlabung SHP leh Khawiva SHP hi Amazon Engineering, Vaivakawn Zohnuai ten an enkawl a, unit khat a leina chu Teirei SHP ang tho a ni. Tichuan, mipuiah man to zawkin department chuan a hralh ve leh thung. Department staff indaih lohna avangin outsourcing hi tih a ni a, kum khat chhungin million unit (MU) an generate tlin ngei tur bituksak an ni a, an tlin loh chuan an security deposit aṭangin an tlin lohna unit man kha cut tur a ni.
Ti khan thingpui kha lo in pah la, a hmâwr bâwk dawn ang aw. Hydel project tereuhtê tê, hman tlak vak loh’ an tih fo hi an hman tlakzia tarlang teh ang aw (thingpui lem khalh pah chuan a lu a bu nghat nghat a), “Sawi teh, sawi teh, chu tak chu alawm ka ngaihthlak châk chu” a ti a. Ka taimakna hi a thatchhe ta deuh a, thil chhinchhiah hi ka peih ta lutuk lo hi ka inhaw ngawt asin; hetiang hian ka note bua mi hi han en teh le:
Heta kan hmuh ang hian kum khat chhunga kan solar plant bakah small hydel project te chuan khiti khawpa tam khi an thawk chhuak a, department tênau kum khat budget chu a tiat thuak mai thei a ni.
24 MW hnuai lam, 100 KW (0.100MW) pêl chin hi small hydro-electric project tih a ni a; 24 MW chung lam chu hydro-electric project tih a ni tawh ṭhin, Tuivai, Tlawng, Kolodyne, Tuichang leh Mat-Sekawi te hi an ni.
Tûk dangah kan la sawi chhunzawm leh dawn nia tiin kan inthlah rih ta a.

- R. Lalrinkima, Hidden Lodge, Chanmari, Aizawl