Mi rethei hausa Jose Mujica
Khawvela president rethei ber an tih mai, Uruguay President ni ṭhin Jose Mujica chu May 14, 2025 khan kum 89 mi niin a thi. A hun hmasa lamah chuan rawlrála che ṭhin (querrilla) pâwlah a phusa pâwl a ni ve ṭhin a. Chumi hnuah politics lamah lutin kum 2010-2015 chhûng khan Uruguay President a ni. A president chhûng hian khawvela 'President rethei ber' tih a ni a, chu chu a lârpui hle. A thih chhan tak hriat a ni lo va, mahse, oesophalegal cancer natna a vei avangin chu chu a thih chhanah an puh ta deuh ber.
A nun dan mâwlmang tak te, rethei leh harsa zawkte dinhmun a ngaihven em avangte leh vantlâng ṭhatna leh hmasawnna tur a ngaihtuah em avangtein mite ngainat a hlawh hle a; Latin America ramah chuan politician ngainat hlawh ber pâwl a ni.
Kum 1960 khan Tupamaros National Liberation Movement (MLN-T) a zawm ve a. An pâwl hian zalenna sualin tharum thawhna, mi man leh thah an uar hle a; mahse, mak takin he pâwla a awm chhûng zawng hian mi thah a nei lo. Hetih chhûng hian Mujica hian ṭum 4 ngawt man a tâwk nghe nghe. Chung zinga pakhat chu kum 1970-a an man kha a ni a, hemi ṭum hian man an tumna lamah vawi 6 ngawt kah a ni a, mahse, mak takin a dam chhuak hlauh a ni. A thi teuh hle niin an sawi.
An pâwl mi a tânpui mi 105 nen tân in aṭangin vawi hnih an tlan chhuak a, hei hi Uruguay ram tân in thil thlengah record a break hial a ni. Kum 1970-80 inkâr vel khan ṭum 14 ngawt tân inah a lut hman a, sawisak pawh a tâwk nasa hle. Kum 1985-a an chhuah zalen thleng khan kawng hrang hranga sawisak a tâwk ṭhin a ni. Chûng hun lai hrehawm a tihzia a sawinaah chuan, “Tân in chhûngah khan hrehawm tinrêng ka tuar a, fanghmir hnena ṭawng chakawm khawpa khung hran leh khawharna zawng zawng nen ka tuar chhuak vek a ni,” a ti.
Tân in aṭanga a chhuah zalen hnu aṭanga rei vak lovah an ram rorelnaah law-maker angin a thawk zui a. Kum 2005 khan Frente Amplio kaihhruaina hnuaiah sawrkarah minister a ni ve ta. Tichuan, kum 2010 inthlanah President atan thlan tlin a lo ni ta hial a ni. President a nih hian kum 74 mi a ni tawh a, a President zin kawng hi a hautakin a bumboh ve hle.
President a nih chhûngin an ram economy chu nasa takin a tiṭhang a, retheihna pawh 5.4% laiin a titlahniam hman a, hna nei lo tam takin hna an hmuh phah bawk. President-a thlan tlin a nih hian President chênna bunglow-ah chêng duh lovin a nupui Lucia Topolansky nen Montevideo khuaa an in tlâwm takah an chêng zui a; tualchhung mite venhimna pawh nei mumal lovin, sawrkar aṭanga venhimna pan tak nen an inah hian an khawsa a ni. Incheina man tam a inbel ngai lo va, thuamhnaw man tlâwm leh mâwlmang tak a inbel reng a. A President hlawh tam zawk chu mi retheite tan a pe chhuak a; ro thil leh sum leh pai, bungrua a neih belh vak vak lo.
Hengte avang hian 'Khawvela President rethei ber' tiin an sawi ṭhin a; hei hi amah Mujica chuan a pawm lo! "Presdient rethei ber tiin min sawi ṭhin a, mahse, ka ni lo! Rethei tak tak zawkte chu duh neih belh zelte hi an ni zawk..." a ti. Kum 2012-a AFP-in an interview-naah President rethei ber anga an sawi chungchang a chhân letnaah chuan, "Nung tur hian mamawh tlemtê chauh ka nei alawm" a ti! A nun a tlâwm êm êm a, mihring hlutna, dikna leh chanvo humhalh kawngah a thawh hlawk hle a, hei hian mite thinlung pawh a hneh hle ṭhin. Bolivia President Evo Morales-a chuan, "Kan tunlai khawvela humanist pawimawh ber pakhat a ni," tiin a fak. Spain President Pedro Sanchez-a pawhin Mujica inngaihtlawmna a fak a, "A nun hi inngaihtlawmna leh ropuina entirna ṭha ber a ni," a ti hial.
Rethei leh mâwlmang taka a nun avanga khawvelin a ngaihven hi mak a ti a, amah ngeiin heti hian a sawi ṭhin: "Khawvel mit fûkna chu eng nge? Neih tlemtê nena ka khawsa a, in mâwlmang taka ka chên a, car hlui tawh tak nena ka inkhalh chhuak hian khawvel mit a la maw? Chuti a nih chuan he khawvel hi thil pangngai (normal)-in a barakhaih (surprise) fo dawn a nih chu," tiin President office a chhuahsan dawnah a sawi.
Nikum 2024 khan BBC-in an interview-naah, "Mi pakhat chuan thihna hi pumpelh theih loh a ni tih a hria a. Nunna chi ang pawh a ni mai thei asin," tiin thihna chungchang a lo sawi tawh. A thih hma hian a ruang chu an huana a ui an phûmna bula zalh turin a hrilh lawk diam tawh a, chutiang tak chuan President inngaitlawm leh retheite ngaihsak mi chu a ui bulah tlâwm takin a lei taksa chu an zalh ta a ni. Mahse, a nun leh thil tih erawh chu khawvelin ngaisang takin a au chhuahpui mek a nih hi.
Khawvela President rethei ber chu a kal ta. Mahse, amah chuan rethei a inti lo, a rilru a hausa tlat alawm! Mujica chuan 'Mi retheite chu duh belh zel thinglung neitute hi an ni zawk' a ti. Hausa rethei chungchang a sawi dik ngawt mai. Khawvelah hian mi ṭhenkhat chu duhtâwk leh chintâwk nei lêk lovin an duhâm a, an neih tâwkah an lungawi lo va, neih belh zel an duh a, lák belh zel an duh a, lei belh zel an duh a; mahse, an thinlungah 'duhtâwk' a awm lo. Chûng mite chu mi rethei an ni. An thinlung chu neih belh duh rêng rêngin a hmanhlel a, lungawina an hmu zo lo. Mujica chu a neihah a lungawi a, mamawh belh a inti ve lo. A aia harsa zawkte tân a luang chhuak zo vek a, chuvang chuan, mite’n 'President rethei ber' an ti. Mahse, a rilru erawh a hausa thung si!
Mi ṭhenkhat hi chu kan thih ruala kan hming reh zui nghal vang vang tur kan awm a; dam laia mi dang tana thil ṭha tih aiin, mahni inhai vûr nana an hun tam zawk hmangte hi khawvelin hriat reng a châk lem lo fo. President Mujica chuan a dam laiin mamawh tam tak a nei ve lo va, mâwl takin a nung a, a thinlung a lungawi a, hahdam takin a khawsa thei a; mi rethei leh harsa zâwkte tan a theih anga tam a luang chhuak. Chuvang chuan thinlung hahdam takin a nun a hmang a, thlamuang takin a kal ta. Chu aia nun awhawm zawk chu a tam âwm lo ve. Mi ṭhenkhatin an hausakna an mut theih loh phah laiin ani chu thlamuang takin a muhil ta.
Khawvelah hian tumah hi kumhlun tur kan awm lo va, hun rei lo tê châm turin Pathianin khawvelah hian min dah a; mahni inhai vûr a, nuam chên a, hun khawhral mai mai tur chuan min dah lo. Pathian fak a, chawimawi a, mahni mihringpuite chunga lainatna leh khawngaihna lantir a, rethei leh harsa zawkte ngaihsak a, dâwm kâng a, chhawmdâwl a, an tana malsawmna ni turin chunglam khian min beisei ngei ang. Chu beiseina tihlawhtling tam apiangte chu mi nun hlim leh lungawi, hahdam leh awhawm an ni mai zawk a lo ni. Hausakna hi kan thil neih tam lamah a innghat lo va, kan rilru puthmangah zawk hian a ni a lo awm ni.
- P.C. Nghaklianmawia