Written by
– Vulmawia

MLC lehkhabu ‘Mizo ṭawng ziah dan’ tih hian zawm a hlawh em?

Mizo Language Committee (MLC)-in ‘Mizo Ṭawng Ziah Dan’ tih bu a siam, MBSE-in vawi li lai a tihchhuah a, college-a Mizo subject late tana ‘recommended book’ a lo nih tak hial hnu hian, Mizo zirlaite leh ziak mite’n Mizo ṭawng ziah dan tur chungchangah ngaihtuahna an seng chho ve ṭan ta niin a lang. Hetih mek lai hian, MLC-in ziah dan tur a duan (Mizo Ṭawng Ziah Dan tih bu) hi grammar aṭanga a dik tawk lohna leh a fel tawk lohnate pawh sawi lan a ni ve ta zel bawk a. Ziak mite leh ziak mi ni lem lo zingah pawh inhnialna a thlen ve ta hle ni pawhin a ngaih theih awm e. ‘MLC-in ziah dan tur a duan hian grammar behchhan mumal a nei lo a, Mizo hnam pum tana kan ṭawng ziah dan tur innghahna atan chuan hman tlak a ni lo e, grammar behchhan ngei ziah dan dik leh inang tlang hi i kalpui zawk ang u,’ tia au pawl leh MLC-in ziah dan tur a duante dik tawk loh dan sawi pawl pawh an awm ve ta reng mai a ni. Hei hian inhnialna pawh a chawk chhuak nasa lehzual niin a ngaih theih.

Hetianga mi ṭhenkhatte’n social media leh chanchinbuahte MLC-in ziah dan a duante dik tawk lohna an sawi mek lai hian, ziak mi eng emaw zat leh MLC bu buatsaihtute leh mi ṭhenkhat, uluk taka ngaihtuahna seng ve lem lote ṭawngkam lar tak pahnih chu hengte hi an ni: ‘Keini chuan MLC kan zawm a, in duh danin in lehkhabuah chuan ziak ve mai rawh u,’ tih te, ‘MLC hi zawm mai tur, grammar aṭanga chin fel vek theih a ni lo,’ tih te hi a ni.

‘MLC bu hi zawm mai tur,’ ti fotute leh MLC member-te ngei pawh hian MLC-in ziah dan tur a duan hi an zawm tak tak meuh em tih hi an lehkhabu ziah aṭangin kan theih ang anga han chhui chian kan tum dawn a ni.

MBSE leh SCERT kutchhuak zirlaibute kan thlir chuan MLC-in ziah dan tur a duan hi an zawm lo nasa hle tih kan hmu ang. Thur chhuaha sawi kim mai hleih theih loh khawpa tam a awm a ni.

Bible (OV leh CL) kan chhiar chuan BSI pawh hian ‘Mizo Ṭawng Ziah Dan’ tih bu hi a zawm lem lo tih a lang a. Kohhran hrang hrang publication/literature board-in an zawm lo a, college zirtirtute thu ziah leh lehkhabu ziah hrang hrang kan hmuh phak chin kan chhiar chuan anni pawh hian an zawm lo tih kan hre thei bawk a. Chanchinbu chhuahtute’n an zawm lo tia sawi theih a ni bawk. ‘MLC bu hi zawm mai tur,’ titu tam tak hian a bu neih chu sawi loh, a bu chhung thu hi chhiar pawh an chhiar ngai lo niin a lang.

Tunah chuan MLC member ni mek, ‘Mizo Ṭawng Ziah Dan’ tih lehkhabu ziaktute ngei hian ziah dan an duan chhuah hi an zawm leh zawm loh chu an lehkhabu ziah aṭangin kan thlir dawn a ni.

1. A hmasa berin Pu Rozama Chawngthu lehkhabu ziah, ‘Zoṭawng Hman Dan Dik’ tih hi i lo en teh ang. He lehkhabu, phek 174-a chhahah hian grammar aṭanga teha ziah zawm loh tur ziah zawm 594 a awm a, chung zinga 76 (hunbi, engmah, mimal, lawmthu, hrilhfiah, hriatthiam, hrethiam, tumahin, sawmthum, phuahchawp, tehlul, engpawhnise, etc)-te chu MLC-in ziah zawm loh tur a tih a ziah zawm an ni. Ani hi MLC lehkhabu, ‘Mizo Ṭawng Ziah Dan’ tih ziaktute zinga an member pawimawh tak a ni a, an lehkhabu hi a zawm ṭha teh chiam lo kan ti thei ang.

2. Pu Lalzarzova Khiangte lehkhabu lehlin, ‘Man's Search for Meaning’ tih bu hi phek 187-a chhah a ni a, ani pawh hi MLC lehkhabu ziaktute zinga mi pawimawh tak tho a ni. A lehkhabu lehlin 'thuhmaah' hian MLC-in ziah dan a duan hi a zawm thu a inziak nghe nghe a. A lehkhabu lehlinah hian grammar aṭanga bih chiana ziah zawm loh tur ziah zawm 1,101 a awm a, chung zinga 71 (khenbeh, chhanchhuak, theihtawp, urlawk, sawmli, sawmkua, meikhu, kaihthawh, duhthlanna, ralvengtu, palzam, thingkung, khaikhawmna, etc.)-te chu MLC-in ziah zawm loh tur a tih a ziah zawm an ni. Ani pawh hian anmahni lehkhabu siam hi a zawm lem lo a ang khawp mai.

3. Pu R.L. Thanmawia lehkhabu ziah, ‘Chhura Thawnthu’ tih hi i lo en ve leh teh ang. He lehkhabu, phek 373-a chhahah hian grammar dan aṭanga teha ziah zawm loh tur ziah zawm 568 vel a awm a, chung zinga 124 (buhdeng, engemaw, lawmthu, ngaisang, khawkheng, engmah, khawvawh, etc.)-te chu MLC-in ziah zawm loh tur a tih a ziah zawm an ni. Ani hian MLC-in ziah zawm tur a tih (dik si lo) ziah zawm loh a nei nual thung. Ani hi MLC lehkhabu ziaktute zinga mi tho a ni a, ani pawh hian an lehkhabu hi a zawm ṭha teh chiam lo niin a lang.

4. Pu B. Lalthangliana lehkhabu ‘Lalzuithanga leh Prof. Siamkima Hnuhma’ tih leh Pu R. Lalrawna lehkhabu ‘Davida’ tihte pawh hi kan bih chian chuan, a ziaktute hian MLC lehkhabu hi an zawm lem lo tih kan hmu thei. Anni pahnih pawh hi MLC lehkhabu ziaktute zinga mi an ni ve ve.

MLC member ni lem lo, kan ziak mi langsar zinga mi ṭhenkhatte lehkhabu lo en leh ila.

1. Pu F. Vanlalrochana lehkhabu ziah ‘Hun Inher Kara Zofate’ tih hi MAL BoY 2024-a thlan a ni a, a thu hmaah hian MLC 4th Edition a zui thu a inziak nghe nghe a. He lehkhabu, phek 425-a chhahah hian grammar dan hmanga teha ziah zawm loh tur ziah zawm 1,524 a awm a, chung zinga 83 (lawmthu, ngaihhlut, takzet, paltlang, buhzem, ramngaw, inchawhpawlh, zaithiam, sangli, sawmriat, ṭangrual, sahim, thuhnuaia, khawchhe, zabi, kutthlakna, ngainep, sawrbing, etc.)-te chu MLC lehkhabu-in ziah zawm loh tur a tih a ziah zawm an ni. A ziaktu hian MLC 4th Edition hi a zawm ṭha kan ti em tih chu kan ngaihtuah zui turah dah ta mai ila a ṭha awm e.

2. MAL BoY top-3 zinga mi, ‘Ka Hringnun Lehkhaphek’ tih bu, Pu Lalfak Zuala ziah leh ‘Par Har 2’, Dikteii ziahte pawh hi kan bih chian chuan a ziaktute hian MLC hi an zawm lem lo tih kan hmu thei bawk.

3. MCC lehkhabu tih chhuah ‘Lenbuang’ tih bu, college zirtirtu rual ziah hi lo en ve leh ta ila. He lehkhabu, phek 340-a chhahah hian grammar dana teha ziah zawm loh tur ziah zawm 2,423 a awm a, article ziaktu 26 zingah MLC lehkhabu zawm pakhat mah an awm lo.

4. ‘Ziakmi Zairema’ tih bu, PUC tih chhuah kha phek 475-a chhah a ni a, Mizo ṭawnga article ziaktute kha college zirtirtu rual leh theologian rual mi 30 an ni, tu mahin MLC an zawm lo.

5. MAL tih chhuah ‘Mizo Academy of Letters Thu Zirbing’ buah pawh khan MLC-in ziah dan tur a duan hi zawm a ni lo.

Tichuan hei hi kan hre ta a ni. Kan ziak mite leh college leh university-a kan mi thiamte chuan MLC-in ziah dan tur a duan hi an zawm lo hle a, a lehkhabu ziaktute ngei pawh hian an zawm ṭha lem lo tih a lang bawk a. A tawi zawngin, ‘MLC lehkhabu hian zawm a hlawh lo,’ tiin sawi mai ila kan ti sual tam awm lo e.

Hei hi kan ngaihtuah a ngai ta a ni. MLC bu hian eng vanga zawm hlawh lo nge a nih? Zir lai bu, Mizo ṭawnga ziahhoah lah hian an zawm ṭha lo nasa si a. BSI hian an zawm ṭha lo a, college leh university-a zirtirtute'n an zawm ṭha lo a, MLC lehkhabu buatsaihtute ngei pawh hian an zawm ṭha lo tih chu kan hre ta a. A buatsaihtute ngei pawhin an zawm ṭhat duh loh chu mi dang pawhin zawm tlakah an ngai lo em ni ang? Nge ni a, a buatsaihtute hian a bu chhunga an dan siam chawp leh ziah dan tur an chhawp chhuahte hi an hre thiam chiah lo em ni zawk le? Hriat thiam hleih theih loh khawpa kal phung mumal lo, consistency awm miah lo, a zawm duh tan pawha innghah nana hman hleih theih loh hi min lo chhawp chhuahsak zawk em maw ni dawn le? A buatsaihtute ngei pawhina an zawm ṭhat duh loh hi naupang zir lai bu lama bilh tel tlak a ni dawn em ni? A bu chhung thu hi en chik poh leh a buatsaihtute hian Mizo ṭawng ziah dan dik, kal phung mumal leh inang tlang nei tur hian an ngaihtuahna an seng tak tak meuh lo emaw tih mai a awl ṭhin.

‘Keini chuan MLC kan zawm mai’ titute leh ‘MLC hi zawm mai tur’ titu eng emaw zat hian an zawm lem lohzia leh MLC lehkhabu pawh an chhiar mumal lohzia hi a lang chiang telh telh dawn niin a lang ta a. Hetiang karah hian kan ṭawng ziah dan innghahna tur atan hian eng nge ṭha ta ber ang le? Ṭawng ziah dan duan nana khawvelin hmanrua a neih ṭhat ber chu grammar a ni a, chu grammar dan hmang ngeia sawi fiah theih, zir chian theih leh kal phung inang tlang (consistency nei)a ziah theih ngeia Mizo ṭawng ziah dan dik hi kan zir a hun ve tawh viau lo maw?

Mizo ṭawng hi kal phung mumal leh inang tlang (uniformity & consistency) awmin a ziah theih a; chutiang ni tur chuan, teh fung dik, rin tlak leh belh chian dawl pawm tlan leh zui tlan, innghahna kan neih a ngai a, chu chu grammar hi ni maiin a lang.

– Vulmawia