Written by
- Dr. Laldinpuia.

Lung tla laka kan him theih nan

Lung tla (rockfall) hi kan rama chhiatna kan tawh tam tak zinga mi a ni. Vanduaithlak takin tun hnaiah Ngaizel leh Lengpui Pukpui lamah lung tla vangin nunna kan chân a, a pawi tak zet a ni. Kan ram bikah hian May thlaah hian a thleng tam a, May ni 15 hnu lamah hian chhinchhiah kan ngah zual ṭhin; hun dangah pawh a thleng tho bawk. Khua a ṭhat deuh vang vang hnua ruah a han tlak leh hian, lung timûr hi a danglam ve ṭhin a. A bikin, lung chang ṭha lo, lung kelhâ leh tlaklung lam inthuah tamna lamah a nasa zual. Heng ang hmunah hian khaw ṭhat lai leh ruahsur nasat lai leh ruah sûr bân hnu angah hian lung tla a tam ṭhin. Lung tlak theihna hmun hrang hrangahte hian chhinchhiahna siam ni thei ta se, a ṭangkai hle ang.

Ram a ṭhang a, lamlian zauh a nih bakah a thar laih a ni a, kawng dung hi lung tla thlen tamna ber a ni a. Kan chêt velna dang, lung lakna hmun (quarry)-te leh in hmun laih avangte hian a thleng fo bawk. Awihtlân hmun ṭhenkhatah hian thing zungin lung a kar avanga lung tla a thleng ṭhin. Bawngkawn aṭanga Durtlang kawng chho te, Ngaizel pheiah te, Lengpui Airport panna kawngahte hian lung tla tam tak hi thing zungin a kar vanga thleng a ni ṭhin. Lung tlak fona nia kan hriatna hmunte kan paltlang lo thei lo a, heng hmunahte hian lung ṭhîl emaw, lei emaw tla hek hek kan hmuh chuan a lian tham zawk la tla thei a ni tih hriain fimkhur tur a ni. Chak taka tlan tlang kher a ṭul lo a, han dina nghah vang vang te, kawng danga tlan te emaw hi kan fimkhur dan tur a ni.

Kawng dung zuia leimin zinga langsar ber chu lung tla a ni a. Lung tla vanga chhiatna thleng thei hi a tihziaawm theih a, a tlak ṭhin dan azirin a vên theih bawk. Zirna lam aṭang chuan lung tlak dan azirin sawi dan tam tak a awm. Leilung hawiher leh nihphung azirin a min dan hi a inang lo a, lung tla thleng mai thei vên dan pawh a inang lo. Uluk taka zir chianna neih loh chuan eng ang hmanrua nge hman ṭul tur tih hi hriat mai pawh a harsa ṭhin. Hemi a nih avang hian Aizawl leh a chhehvela kawngpui dung hi zirbingna neih a ni tawh nghe nghe. Leimin kaihhnawih chi rêng rêng hi a invênna leh chhiatna nasa zawk a thlen lohna tura hmalakna lam hi sum senso a ngai tam a, a tua tan pawha chêt harsa a ni thung. Hmun remlo leh in leh lo awm vang te, kawngpui pawimawh a nih ṭhin vang leh senso a tam avangin hmalakna a chak thei lo.

Leilung inthuah danah, a chunglama lung no lam a awm hian lung tla vanga chhiatna lian tham a thleng khât deuh a. Hetiang hi kan kawng dung a nih vek loh avangin harsatna kan tâwk ta fo mai. Ram danga kopang han chei paha invênna hrang hrang kan hmuh tam tak chu kan ram atana hman ve remchang lo a ni fur mai. Hmanraw ṭangkai ang han verh lût a, han ṭhâm tak tak tura lung a chak tawk loh avang a ni ber. Leilung chan leh chêt dan azirin, a bika siam thirlên hmanga han tuamte pawh hi hman theihna tam tak a awm thei ang.

Khawvel huap leh vai ram lama company liante nena kan training nikhua hian leimin leh lung tla an vên dante hi an tarlan fo a. A tam berah chuan heng hmanraw ṭha leh changkâng neite hian uluk taka leilung dinhmun hriat chian a nih hnuah a vên dan tur hi an duang ṭhin a, a ṭangkai a, ram tan a awhawm duh bawk. State dang leh ram danga an hmanraw hman tam ber ang hi chu kan la hmu phak ve lo. Sorkar laipui, NHIDCL hnuaia hmalakna lamah leh rel kawng lamah hian lung tla leh leimin venna hmanraw ṭangkai tak tak kan hmu thei ta a. Kan state sorkar hmalakna avangin ram danga an hman angte hi kan la ti ve thei ngei ang.

Mi tam takin an ziah fo leh kei ngei pawhin ka tarlan ve fo, tui luankawr ṭha tak hi lung tla vênna a ni thei. Sum tam tham pûkin, tui luankawr (storm- drainage system) siam turin hmalakna lian tham a kal mek a, hei hi a hmun dik takah, a nihna tur ang taka siam ni se a ṭha hle ang. Lamlian sialin a ken tel chu tui luankawr a ni a, hmun ṭhenkhatah chuan a mumal lo a, kawrpui a pawh vek lo bawk. Kan ram ang ruahtui tamnaah chuan tui luan ral zung zung thei hi lamlian tlona leh a himna a ni zêl.

Hetih rual hian, kawng ko lung tla ṭhin tam tak hi tui luankawr ṭha se, chhiatna nasa thleng lo tur a awm fo. Entir nan, Durtlang kawng chhoah hian tui luankawr hi zau leh thûk ṭha tak siam ni ta se, lung tla tam tak chu kawrah khan a tâng ang a, kawngpui lama a sawt lut tur tam tak a vêng thei ang, paih fai fo erawh a ngai. Hei hi lamliana lung tla nihphung zirna chi khat–Rockfall Hazard Rating System (RHRS) zinga tehkhâwng pawimawh tak a ni. Lung tlak theihna hmun kawngko awm danah hian a ṭhen chu a lum a, a ṭhen a per a, a ṭhenah a tla a. Kawng ko azir hian tui luankawr ṭangkai dan erawh a dang ve thei thung.

Kawng ko âwih dan siam rem hi kan tih ve theih a ni bawk ang. Kawng ko hlauhawm zualte hi DMR te, DC te, PWD-te hmalaknain hlâwi thlak a ni ṭhin a, a ṭangkai hle. Lung inrem dan leh lung zai hawiher azira hmalak ni ṭhin se kan hnathawh tam tak hi a hlâwk lehzual ang. Kawng koa thing kungte hi a ṭangkai rualin, harsatna tam tak a thleng tawh a. Mau hungte hi hlauhawm tak a ni. Kawng koa thing zung hian lung a kar ve ṭhin a, a rihna nen ṭangkawpin lung tla leh leimin a thleng fo. Forest Department lama min bialtute phalna lak hnuah kawng koa thing lian leh, hlauhawm siam thei ang hi chu kih mai hi a him zawk a. Thing zung ṭhenkhat chuan, lung tla thei tur a phuar nghet thung.

Awihtlânah in leh lo kan inbengbel lo thei lo va. Lei kan laih hian duhâm lo thei ila, ban kan phun kim hnuah, slab kan han chhûn fel leh hnuahte hian lak belh kan duh angte pawh lai belh leh chauh ila. Kawng kote hi lung hmanga rem mawi satliah hi a tam mai a, a pawi ṭhin. A innghahna (foundation) uluk ila, a bul ṭanna hi a san zawng milin hlai thei bawk se. Tui luan chhuah mai theihna tur kua (weep hole) siam bawk ila. Lungrem hmanga him thei tur nia kan ngaih hi mangkhâwng a ni thei tih hriain, engineer-te râwn hreh lo ila. Lei kan laihin a zâl thei ang ber ni se, a chhawrdawha han laihte hi a him tlangpui.

A chunga kan tih ve mai theih thil angahte hian hma kan lak theih chuan, chhiatna thleng leh thei tam lakah kan him phah emaw, kan tuar nêp phah emaw ngei ang. Sorkar kutke tichak turin khawtlang hruaitute leh mipuite’n tih theih tam tak kan nei a, kan ṭanho zel chuan lung tla leh leimin vanga chhiatna kan tawh tam tak lakah hian kan him thei ngei ang.

- Dr. Laldinpuia