KAN RAM
Kan ram, kan ram i hming a dai lo vang,
Kan pi kan pu mi huai leh tlawmngaite,
Tun thleng hian lairilah an cham reng e.
- Rokunga
Kan pi leh pute khan, ‘kan ram’ an tih ṭhin chu anmahni khaw ram bik kha a ni mai awm e. Khaw tin khan anmahni khaw ram chin an nei ṭheuh a, an ram chin chu an humhalhin an enkawl uluk em em a, ram kangah pawh anmahni khaw ram chin chu theihtawp chhuahin an veng a, ram a kan pawhin a khawnâwt tak meuhin an ṭhelh ṭhin. Lo neia ei zawng an ni bawk a, thlawhhma tura ram ṭheh chungchangahte pawh khua leh khua an intihthiam loh chuan an indo phah hial ṭhin a ni.
Chhan tam tak avangin khua leh khua an indo ṭhin a. Mi zâwn inchuh an tihte pawh kha, an khaw ram chinah khaw dangin an rawn zawn lut ang tih an hlauh avanga inchuh ta vak ṭhin an ni a; khua leh khua inbeina remchangah an hmang ta mai a ni. Chuvangin, kan ram an tih hian anmahni khaw lal ram an sawina a ni ber ṭhin. Kan hnam pumpui huap zo, kan hnam luah ram, kan chi leh kuang zawng zawngte chenna chin, ‘Hei hi kan ram a ni’ tih lam pang kha an ngaituah phak vak lo niin a lang.
An khawvel a zim em em a, khua leh khua an indo ṭhin chhan ber pawh, an chenna khuaa mite lo chu hmelma enin an en a, khaw danga mite chu, u leh nau chhûl khat kual an nihna lam an ngaihtuah loh vang a ni. Khaw dang lal rama awmte chu an hmelma en mai ni tur a ni. Hengte avang hian anmahni khua hamṭhatna, anmahni khua chungnunna tur ringawt an ngaihtuah a, khaw dangte hamṭhatna tur chu an ngaihtuah phak lo va. An khaw lal thu thuin an awm a ni ber a, an khaw lalin a huat leh a mil loh deuhte chu an khua aṭangin a hnawt chhuak mai ṭhin a. An hnawh chhuahte chu khaw dangah eng angin nge an awm zel tih kha an ngaihtuah zui tawh lem lo a ni. He an inkaihhruaina dan hi ṭhangthar thleng pawhin kan rilruah a la intuh thui hle ni tur a ni, kan ram pumpui ṭhatna lam aiin kan khua emaw kan veng emaw ṭhatna tur hi kan la engto lian hle hlawm a nih hi. Ruihhlo chungchangah a ni emaw, thil dang chungchangah pawh ni se, kan khua emaw, kan veng emaw tana hnawksak nia kan hriatte chu kan khua emaw, kan veng emaw aṭangin kan hnawt chuak mai a, kan khuaa an awm loh khan kan hming ṭha ta niin kan inngai mai ni tur a ni.
Khawvelah hian ‘kan ram’ tih tur nei ve lo mi tam tak an awm an ti a. Keini, Zo fa Chhinlung chhuak ṭhangtharte pawh hian ‘kan ram’ kan tih hian khawi lai hi nge kan rilruin a tinzawn ve ṭhin le? Kan pi leh pute ang tho kha kan la ni lo maw? Anni aiin ṭhangtharte hian kan thlir thuiin kan ngaihtuannate a changkangin a zau zawk em?
Mi ṭhenkhat hi chuan kan ram kan tih hian Mizoram state hi emaw, Manipur state hi emaw kan tinzawn mai thei a, a ṭhenin Burma ram emaw, a ṭhenin Bangladesh ram pawh a ni mai thei. He ngaihdan zîm tê hi kan paih daih a hun tawh hle mai. Kan pi leh pute aṭanga Zo fa Chhinlung chhuakte’n kan luah ram hi ‘kan ram’ tia kan chhâl ṭheuh a hun tawh hle a ni. Pathianin kan ram tih tur Zo fa Chhinlung chhuakte min pe a, chu kan ram chu khawvel hriatah pawh kan humhalh ngam a va ngai tawh em; mahni chenna state emaw, mahni khaw bil mai leh mahni veng bil mai inngaihtuah tawh lo hian.
Khawvel ram lian leh ropuite pawh hian chungnun leh chak ber nih tumin ṭanrualpui tur an dap ruai ruai a. Zo fate hian kan ram humhalh tur leh kan hnam inpumkhatna tur hian ke kan pên za a hun tawh hle a ni; mahni chenna bil zîm tê chauh ngaihtuah tawh loin. Mi ṭhahnemngai tlemtê hian kan ram pumpui ṭhatna tur an sawiin an thlir ṭhin a, nimahsela, mi tam zawkte hi chuan mahni chenna khua bak kan la ngaihtuah pha lo a, kan chi bil bak kan vei phak hek lo. Hamṭhatna awm zawng zawng kan khua atan kan ti vek a, khaw dang chan tur kan ngaihtuah vak lo a ni. Kan chenna khuain kan neih phawt chuan khaw dangte chuan nei lo mah se pawi tihna pawh kan nei lo ni hian a hriat a ni. Kalkawngte pawh kan khaw kawng a ṭhat phawt chuan khaw dang kawng chu kan ngaihtuahpui lem lo a ni awm e. Chuti ang bawkin kan khuain sikul ṭha nei ila, zirtirtu pawh a ṭha ṭha nei ila, kan khaw damdawi inin doctor nei ṭha ila tiin mahni khua ṭhatna tur kan ngaihtuah nasa em em hlawm a. Amaherawhchu, kan khaw mahmawh ang tho hi khaw dangte pawhin an mamawh ve tho a ni tihte hi kan hriat a ṭha hle mai.
Tunah hian kan ram hi chhak leh thlang, chhim leh hmarah ṭhen hran kan ni mek. Hemi kawngah pawh hian kan hnam chi pêng zawng zawng huap zo hian rilru tizau ila, kan ram ṭhatna tur ber hi i ngaihtuah teh ang u.
Kan ram leh hnam hi han thlir ila, eng tikah nge kan dinchhuah ve ang le? Hmun tinrenga Zo fa zawng zawngte’n kan ram tia kan sawi theih ṭheuh nan hmathlir i nei teh ang u. Kan khua mai ni loin, kan veng mai ni loin, kan state kan ram tan i bei ang u hming. Kan ram ṭhen hran mek inpumkhat leh theih nante kan ram pumpui ṭhatna tur ber hi ṭhangthar lungfing intite hian i vei teh ang u.
Kan ram, kan ram, i va riang rei tak em,
I chawi lai lengte lungmawl vang nge ni?
Hnehchhiat leh ṭhen hrana i awm reng le?
-Hausanga Hauzel