VC dan siam ṭhat leh nungchate zalenna
Dan lam hawi thu ziah hrang hrang chhiar ṭhin te, he lam khawihtu department-a thawkte leh politician-te chuan thingtlang tualchhung sawrkar 'The Lushai Hills District (VC) Act, 1953', kum 2014-a siamṭhat hi kan hria ang a. VC-te tih tur/hna thawh tur leh thuneihnate a siam danglam hi. Chuti chung chuan, nungchate tana han thawven phahna tur lam hawi section thar emaw, provision/proviso thar emaw rêng rêng chu khawi laiah mah dah a ni si lo. Hmasawnna hna hian nungcha humhalh leh chhehvel humhalh (environment protection) a huam vek si.
1891 March ni 15-a Zo fate’n Isua hming kan hriat aṭanga chhût chuan, kan Kristianna hi hian kum 130 zeta upa a lo ni ta reng mai. Thlarau lama harhna rûnpui pawh kum 1906, 1913, 1919 leh 1930-ahte thlengin, tun thleng hian a rûnpui ni lo mah se, chawl lovin Thlarau Thianghlim chuan a kohhranho chên chilh rengin min la tiharh zui zel a ni. Hetih lai hian, kan harhna hian nungchate humhalh duhna te, hmangaih sawtna te, Isua anga nungchate nena chen ho thiam sawtna kawngah te erawh chuan min tidanglam thei si lo niin a lang si. Nungchate hmangaih theihna thlarau harhna kan mamawh belh a ni.
Hemi a lanna pakhat chu, The Lushai Hills District (Village Council) Act, 1953, kum 2014-a kan siamṭhatin he lam a la hawi lo cheu hi a ni. Nungcha humhalh leh ramngaw humhalh hi VC-te hna pui atan chuan a u deuh a nih pawhin nungcha humhalh kawnga sawrkar/EFCC department dan, scheme leh project kalpui lo puihbawm ang chi tal hi chu he danah hian awm tur chu a ni. Entir nan, ...to cooperate the State Goverment in inplementing the programmes of protection of Wildlife' (and environment)... tih ang chite hi Village Council dana tih tur bitukahte hian telh ve ni se chu duhthusam a ni ang.
VC hi sate swrkar chhûnga sawrkar tê niin, bureaucracy (pawl/sawrkar/sawrkar hnathawk) angin hmuin ngai mah ila, he hna thawh tur a taka thawk chhuaktute hi tu/thil dang ni lovin, mihring, Isua ringtu, Bible-in Pathian fate' a tih ngei hi an nih deuh vek avangin, nungchate humhalhna kawngah hian thil ti thei tak tur an ni. An che tâwk si lo em ni? Chutih laiin, nungchate hian anmahni humhalh tura VC member (Pathian fâ)-te lan hun hi an nghakhlel hle si a ni (Rom 8:19-22-a thil siam zawng zawng... tihah hian tûn ṭumah hi chuan nungchate hi kan kawhtir deuh bik a ni).
VC dan siamṭhat lehah chuan a chunga kan sawi ang chi hi telh ni ngei tawh se tih kan han rawt a ni. Telh a nih hma pawhin Pathian fâte kan nih vek avangin, nungchate an pun theih nana theihtawp chhuah a hun ta hle mai. VC dana nungchate humhalh lam hawi telh a nih hma pawhin mipui (Pathian fate) ṭang rualin an/kan ti thei êm êm a ni. Lalthara te Unau Foundation hian nungchate leh ramngaw humhalh ṭha khaw 14 lai an chhinchhiah a, sum an neih daih loh avangin an vai chuan lawmman erawh chu an pe thei vek rih lo a nih kha; a hlu hrim hrim e. Heng khaw 14-te hi an fakawm tak zet a, an tih dan hi entawna hmalak zui nghal ngei a ṭha hle mai. Chu chu Pathian duh zawng pawh a ni ngei ang.
Nungcha humhalh chungchanga ka nêl deuh thingtlang pa ṭhenkhat ka sawipui châng hian, "Silai ṭha, scope nei chi nena sava veh ṭhinte hi chu khawpui lam aṭanga lo kal an ni tlangpui ṭhin," tih ang chite hi min hrilh dan a ni. Thingtlang lamah hian a rûka sa la pêl reng, airgun leh sairawkherha sava veh reng, thang kam rengte hi an la awm theih rualin, inpuh tawn inpuh tawn lovin leh, khawpui lam leh thingtlang lam sawi lovin, nungcha tihlum ṭhin zawng zawng hian nungcha tihhlum hi bânsan ṭhak a hun tak zet a ni.
Forest officer-te’n nungcha tihlumtute laka hma an lak dan tlangpui hi FIR thehluh hi a ni deuh berin a lang a; a dik reng mai. Dik tak chuan WL (P) Act, 1972 Section 51-in a sawi anga thing leh mau kaihhnawiha dan bawhchhetute chunga hremna an lekkawh (an chawitir) ang bawk hian, nungcha tihlumtute a hmuna an mante hi a hmunah vêk an chawitir thei a ni. Police hnen thlentîr kher lo pawh hian action lak nghal theihna thuneihnaa thuam an ni.
Nungchate laka hleilentute hi man mai an har ṭhin avangin mipui ṭanpui an mamawh a ni. A thu azirin FIR (Code of Criminal Procedure, 1973, Section 154/Bharstiya Nagarik Suraksha Sanhita, 2023 Section 173) thehluta hmalak a ṭul châng a awm ang. Nungchate hmangaiha mipui kan ṭan rual a ngai a ni ber mai. Khua leh tui ṭhate hian kawng hrang hranga dan kengkawhtute an ṭanpui (e.g. kâa hrilh emaw, electronic report emaw, leh adt) loh chuan dan hian a nihna tur angin hna a thawk hlei thei ṭhin lo a ni.
Tlipna
Nungchate chunga nunrâwngte laka dan tuboh lek theih dan chungchâng kan han sawi kai tak nâin, thil ṭha ber nia lang erawh chu, Thlarau Thianghlim thiltihtheihnaa nungchate zalentîr tura engkim ti thei kan Lalpa leh kan Pathian auh hi a ni.
-Dr J.T.Vanlalngheta, Ziak Mi Lexis & Law