CYCLONE REMAL KHA!
May ni 28, 2024 Thawhlehnia Cyclone Remal avanga harsatna kan tawh nasat dan kha han thlir let ila. Aibawk paho chuan, “Ruahsûr tam dan kha chu, a rawn inchuh thla nuk nuk a ni ber e,” an ti! Ruah fang len zawng leh a bit zawng tehna hi kan la neih loh avangin ruahsur nasa leh tamin kan leilung a nghawng dan chipchiar tak hi a hriat loh a. Kan hriat chu, ruahsur nasa takin a nghawng chhuah, leimin vangin mi 34 lai an thi a, heng zinga mi 6 chu kum 14 hnuai lam an ni. Mi 16 an hliam bawk. In leh lo chhia a tam a, kár kawng a ping nasa a, lo leh sangha dil chhiate leh tui lakna lamah buaina kan tâwk nasa hle. Ram palaileng mual tam tak a min nasa a, Tlawng tui nut nasatna chhan pawh leimin a tam vangah ngaih a ni. Cyclone Remal vanga lei min a nasat em avangin ‘Minpui kum vawi hnihna’ tia sawi theih a ni.
May ni 24, 2024 khan Cyclone Remal hi Indian Ocean hmar lam, Bay of Bengal tuipuiah a insiam ṭan a. May ni 25, Pathianniah West Bengal leh Bangladesh a thleng a, a ken tel ruah pawh milimetre 8.2 kan lo dawng ve a. May ni 26 leh 27-ahte khan mm. 21.8 leh mm. 80 kan dawng chhunzawm bawk. May ni 28 (Thawhlehni)-ah thlipui na zual a reh a, mahse, he ni hi Mizoramah chuan chhiatna kan tawh ni a ni. State Meteorological Centre chhinchhiah danin, ruahtui mm. 205 lai kan dawng a, kan leilung chak lo laiin a dâwl lo. He thlichhe tleh hian Bangladesh, West Bengal, India hmarchhak leh Myanmar te a nghawng a; mi 84 lai an thi a ni. Bangladesh-ah mi 19 an boral a, West Bengal-ah mi 6, Assam-ah mi 4, Meghalaya-ah mi 1 leh Mizoramah mi 34 lai an thi a; a rapthlak hle. Kum 1992 August ni 2-a South Hlimen quarry chima mi 70 zet an thih hnua leilung chhiatnaa mitthi tam ber ṭum a ni.
May ni 27 tukah Indian Meteorological Department (IMD) chuan Cyclone Remal vanga ruahsur nasa leh thlipui tleh tur thu inralrin ṭul thu a puang chhuak a. Mizoram sorkar pawh a theih ang angin a inbuatsaih ve nghal a; May ni 27 zanlaiah May ni 28 (Thawhlehni) chu zirna in hrang hrang leh office khar a nih tur thu puan a ni. Pathianni aṭangin khua a chêng ṭan tawh a, Thawhlehnia ruahsur chu mm. 205 lai a tling. Thlipui tleh vanga chhiatna thleng sawi tur a awm tam loh laiin, a ken tel ruahsur nasa vangin lei a min nasa a, tui pawh a lian a. Tlawng lui lian chuan kum 2017-a Sairang balu kaia tuilian sâng lai ber chhinchhiahna pawh ft. 10 velin a pêl a ni.
Aizawl veng hrang hrangah lei a min deuh vek a, chhim lamah a nasa zual. Thlanmual min hmun pangaah a awm a, hengte hi awihtlân pai vâta inphûmna leh tui luankawr mumal lo a ni. Khaw kar kawng a ping nasa a; Zoram Medical College (Falkawn) kawng pawh kawi tinah leimin nasa tak tak a awm avangin damlo leh mitthite chu hlâng hmangin mi tlawmngaite’n leimin karah ke-in an zâwn a ngai hial a ni. Electric hrui lakna leh ban tlu leh chhia a tam avangin ni khat chhung kawlphetha pek theih a ni lo. Tlawng lui lianin Reiek kaia tui pump-na khawl 30 chuang zet a hnâwl chhiat avangin thla 4 chuang zet chu Aizawl tui sem a mumal loh phah bawk. Ruahsur nasa nghawng hi a nasat em avangin May ni 29 (Nilaini) pawh sorkarin chawlh a puang leh a ni.
DMR chhinchhiah danin, Mizorama district hrang hrang khaw 167-ah chhiatna chi hrang hrang a thleng a. Tlawng tui lian a nasat avangin Sairangah chhungkaw 57 lai chu hmun him lamah an inthiar chhuak. Tuilian nasain a chîm chin chhinchhiahna hmun aia sangah inbêngbel se chu inthiar chhuah ngai hi an tlem ngei ang. Hlimenah pawh leimin theihna hmun hlauhawm awm avangin sorkar buatsaih hmun him lamah tun thlengin riak chhuak an la awm. Leimin thei ven harsa leh senso hau tak tak tur a nih avangin hun eng emaw ti chhung chu an riah chhuah chhunzawm zel a la ṭul mai thei.
Leimin laka invên nan tui luankawr a pawimawhzia kan hre tawh a. Sorkar pawhin theihtawp chhuahin hmun hrang hranga tui luankawr siam nan sum tam tham senna tur project a siam a. Heng kawrte hi a ṭulna hmunah tak zel siam ni se, kawrpui pawh vek bawk se la. Lung kan rem hian, kan thil dâwl tur do zo ngei turin siam ni ṭhin se, mithiam rawn ila, an thu i awih ang u.
Fûr laiin tui dah khawl ila, kan khawl thei lo a nih pawhin tuidawn ṭha tak siamin, kan in leh a vêla châmbâng awm lovin kawrah luang liam thei zel se. Lei vûng hi a hmunah tak paih ila, kawtkai leh hmunhma siam nana hman kan duh pawhin, a dâwlna ṭha tak i siam ang u.
Thlanmual min kan tuar fo. Kan thlan laiha tui a luh loh nan fimkhur ila, kan hmunhma azir zelin ruahmanna ṭha zawk pawh kan hre ngei ang. Media kaltlangin khawchin puan a ni ṭhin a, hengte hi I ngai pawimawh ang u. A ṭul ang zelin lo inbuatsaih ṭhin ila; hre lo awm palh theih a nih avangin ruahsur nasa tur leh thlichhe tleh tura thuchhuah a awm chuan thehdarh zung zung bawk ang u. Chhiatna a lo thlen palh pawhin, khawtlang leh sorkar lama thuneitute hrilh hmasak tur a ni.
Kan in leh a vêl, kan veng, kan khua him zel theih nan chhiatna kan tawh hmain ṭul ang apiangah hma la zel ila. Invenna atana senso hi chhiatna tawh hnua insên leh ai chuan a tlâwm zawk zel a ni. Chhiatrupna chungchanga kan tih tur zeizia kan thiam theih nan veng leh khaw tin aiawhte training neih ṭhin a ni a; heng huna kan thil zirte hi a taka kan bawhzui zel hi khawtlang himna a ni.
Cyclone Remal vanga chhiatna rapthlak tak kan tawrh aṭangin i inzir ang u. Sorkar pawhin chhiatrupna kan tawrh nasatna ni denchhen hian May ni 28 hi leimin leh chhiatna dang kan tawrh nêp theih nan heti lama inzirtir uarna ní, ‘Mizoram Disaster Reduction Day’ atan hmang thei ila. Kan ram himna tur a nih rualin, chhiatrupna vanga thi zawng zawngte tana lungphun awmze nei tak a ni ngei ang.
- Dr. Laldinpuia,
Mizoram University