COVID-19 Pandemic Experience
“Thil harsa tam tak kan tuar a, rilru mangangin khawdur paltlang a ngai fo va; nui thei lo ila heng hi kan tuar chhuak kher lo vang. Thil khirhkhân tak pawh tawk ila, a hlimawm lai kan hmuh thiam chuan kan nui a, kan zâng huai ṭhin.”–Rev. Dr Zairema
31st December, 2019 khan WHO chuan Pneumonia natna hlauhawm tak chu khawvel pumah a darh ṭan tih a puang a, chutih lai chuan, ‘2019-nCov’ tih a ni. Mizorama Covid case hmasa ber kan neih kha 24th March, 2020-ah khan a ni a; kan hospital Zoram Medical College/SRHF kha Covid Dedicated Hospital-a thlan niin, Covid damlo leh rinhlehte kan enkawl chho ta a.
Dr. Hrekima’n, ’Rilru hrisel nei turin lêng tam rawh,’ a tih kha zawm a hautak hun lai ber a ni. Mizoram khaw hrang hrang leh veng chhung mipuite kan him tlan zawk nan local task force din a ni a, an va ṭangkai tak em. Mizorama hetiang taka tlang hrilêngina nunphung a tihbuai hi a vawi khatna a ni hial awm e. Ka tawnhriat leh ka zir chhuahte ka han thai lang ve ang e.
COVID-19 First Wave
Male Medicine Ward-a ka duty lai a ni a, thawhpui thlan chhuah tlemtê chuan Covid first case kha an enkawl a, an buaipui laih laih tawh a. An huaisenin kan va chhuang thei tak. A hun lai kha chuan ram dangte chanchin hriat phei chuan a huphurhawmin, kai ve mawlh kha kan hlau a. First line worker-te an fakawmin, a tawng hmasatu leh a sûlsutu an ni a, an hming pawh a thangmawi em em a ni. Tuk khat chu keini ward chu duty pangngaiin kan la kal a, pandemic atan inbuatsaih ṭanin, kan damlote pawh hospital danga insawn tur leh a ṭhen in lama inenkawl chhunzawm turin kan buaipui mek lai chuan mi pakhat hian, “Khu damlo an lo nawr chhuak dawn a nia, lokal ru lo en ve ru,” a rawn ti chiam mai a. Keini en chak deuh si, hlau deuh tho si khan kan chhuak ta a, corridor thlang lamah chuan kan inzui thla hlawm a. Kan thlir ṭhap lai chuan damlo (Covid+ve hmasa ber) chu an lo nawr chhuak a, ṭhiante ho pawh thuam famkim (PPE) an rawn ha chhuak a; TB building kawtah chuan pick-up in a lo hmuak a. chutah le, a damlo ber kha driver ṭhutna bulah chuan a va lut ta tharh a, kan ṭhiante full PPE nen chuan pick-up hnungah chuan an bet ta hlawm a! Driver kha an quarantine ang em le? TB building lam aṭang chuan thli a lo thaw chho a, virus a rawn tleh tel kan hlau hlawm ngang mai, kan tlanchhe ta dual a lawm. Tun hnua ngaihtuah let leh hian a lo va âtthlak em tih mai a awl a, mahse, a hun lai kha chuan hlauhawm fia fia tak a ni.
Veng chhung one day celeb
Second line Covid fighter atan min thlang ve ta alawm le! Covid-19 enkawl tur tih takah veng chhungah veivah reng te, haw reng te kha mi dang tichiai a, tithlabartu kan nih theih avang khan Falkawn lama a ṭul anga awm turin ka inbuatsaih a. Kan veng YMA hruaitu leh KṬP hruaitu ni bawk hian chanchin min rawn zawt a, ka duty ve tawh dawn thu kha ka lo sawi lang pek a! Khami ka hrilh tuk, Falkawna ka phei ni kha chu ka van lâr tehlul em; March ni 26, 2020 kha chu ka pian ahnu lama khawtlanga ka hming a ṭhat ber ṭum a ni hial ang. Mahse, a va han zahthlak si em! Kan hna, kan mawhphurhna hlen chhuak mai tur kan nih laiin, pasalṭha thangchhuah diar khumtir tlak ang maiin min han chhuah kha a nia. Keimah chiah ka ni miahlo ania. ‘Kan member duhawm tak Pi/Nl/Tv/Pu … chu Falkawn ZMC lama Covid damlote enkawl turin a pên chhuak ve ta.’ A pawimawh ka tih ber chu, heng phêna khawtlang, kohhran leh in lama kan chhungte’n nasa taka min ṭawngṭaisakna kha a ni.
Ka ṭhianpa Zuala kha
I sulhnu, i hlimthla tih a ngai ta mai hian min tina a, thinte hi a rim thar ṭhin. Falkawn lam pan chuan kawpui reh duk chu ka tlansan a. Falkawn ka thleng a, ka ṭhianpa Zuala hian min lo mikhual a, man chawi ngai miah loin. Ka thu ziah vete hi han hmu ve la chuan min va han tizak leh dawn tak! Duty-na hmun inang bawk, cheng dun bawk ta chu nileng zakin kan inzui a, kar hnih a lo liam meuh kha chuan chawhmeh tur kan tlachham ta hle a. Lockdown vang khan veng tinah chawhmeh lei tur a vâng a, chaw leh chi ringawtah hi chuan nutrition tlem tak a ni. Tlai khat kan duty bâng chu chawhmeh tur kan sawi dûn a, a vang ropui mai si. Chutah le le, kan Hospital generator bula Neempata kûng awm kha kan hre chhuak ta a! Lo ta mai lo chuan kan inngaihtuah phawt a, hospital tuala ṭo chu kan iai ve deuh si, lo ta lo ta ila chawhmeh tur kan nei si lo; zâr khat êl âwl kha kan thliak haw a (a rukin). Fai lutuk tak maia kan sil hnu chuan Zuala’n a thiamthil a show a, artui nen a plaster a, tui ti takin kan ei tâk kha. Ka ṭhianpa Zuala hi a hming pum ngata ko ṭhin ka ni a, Covid lai khan kan dam loh vete kha a hlau em em a, a vitamin leh supplement ei ang ang mûm 4 lian ṭha lênglâwng kha tlai tin min barh ve ziah ṭhin. Kei chang ni lo, a ṭhiante zawng zawng kha a ngaihsak a, a neih engmah a ui ngai lo. Kan ngai em em vek che a ni. Mi dangte hlimna tam tak thlentu a ni.
Nurse pachak
Nurse-te hi ft 5 leh tlemtê deuh vek (97% vel) kan ni a, mahse, kan lo van chak ṭhin em! Damlote tan chuan oxygen bûr te kan pu lawp zel. Falkawn khaw lum em em kara full PPE nena air conditioner awm lohnaa duty tluan parhte kha in va fakawm hlawm em. Ṭum khat chu ICU-ah nurse pathum kan luh lai a ni a, damlo mipa ft 6 dáwn, kg 80 vel hi zawn a ngai a. Nurse têreuhtê tê pathumin kan zâwn dawn ta a lawm le. One two three tih leh chawi kan rual a, mahse, kan chawi kâng lo, a che hrut. U ZZi chuan remhria inti takin, “Ka ke pakhat hian khum ka rap ang a, lehlam hi trolley-ah ka dah ang a, trolley che tur veng pahin,” a ti a. Kan han apply ta a; U ZZi kha a kar full lo chauh a ni. A PPE hâk khan a chhan thei hram. Makeshift ICU leh COVID Ward pangngaiah kha chuan oxygen bur liante kha kan tuai vir pup pup zel, nurse pachak deuh deuh ho hian! Covid hnua nghâwng kham leh kâwng nâ nei ṭhin ho zawng zawng kha, ’You are not alone’!
COVID Family (Home away from home)
Chhungte hlata awm siin chhungkua ang maiin kan awmho a, a thlum a al ei zain; kan titi tui ber pawh kan damlote chanchin a ni. Excercise lak erawh chu inthurual a har hle ṭhin. Ka Yoga mat, Covid laia inlak fit-na atan liau liaua ka lei pawh MCON Hostel kan luh tirh October 2020 khan ka pai lut ve a, December 2020 khan a ngai têtêin, a kâwm la hawn loh khan ka pu haw leh. Covid avang khan thawkho si inhre ngai lem lote kan in hriat phah bakah, hei hian kan thawhhonaah leh damlo kan enkawlnaah rah ṭha a chhuah a, a lawmawm hle a ni.
November 20, 2020 zan kha chu a va hlimawmin a va manganthlak tak. Zan dang zawnga ṭawngṭai rual ngai lo kha ṭawngṭai rual a lang tlat pek a, kan han inko khawm a. Kan zawh fel hnu chuan kal darh ta mai lo chuan thlalak kha ṭul leh tlat. Vawi thum vel lai chu an hmet dêin ka hria. Kan ṭawngṭai zawh hnu kan room ṭheuha kan lêt hnu chuan kan ṭawngṭaipui kan ute pahnih result lo chhuak chu kan phu suau suau mai. Contact evidence kha a chiang mai bawk si a. Kan in contact lo tih rual a ni lo. Mask hrêng lo khan kan ṭhu dun tlat! A tûk Nov. 21, 2020-ah chuan U Mpa (casualty) hoin hnâr hawlh turin kan liam thla ta dam dam a.
Mittui a far ve fep
Chutia kan in test zo hostel kan let leh lam pawh chu kan hlim hlawm dar dar hle mai. U Partei (Medicine) leh U Mpa te nen tho chuan kan ṭhu ho a, kan zai chho a, tlar hnung ho phei chuan coffee an dawm chho hlawm a. RTPCR result hi ti nge zanlaiah kher a chhuah ṭhin ni; min ṭhâwng lutuk, kha zan kha. Symptom em em nei si lo tan kha chuan inrin thiam a har duh em a ni. Zanlai dar 12 tlangah chuan ṭhiante chuan bus-a mahni chauha ka ṭhu chu min vai liam a, min thlamuan mawlh mawlh bawk a. Hemi zan result a chhuah hian mi dang positive case 39 an hmuh belh nghe nghe. Ka hlauhthawn ve tehlul nen kan awmna staff isolation ward ka thleng chu ka thla an van timuang tak. Ka u te, zan hmasa lama lo positive tawhte U Cpi leh U Tetei te an lo awm a, U Pci (Casualty) awm bawk. Min lo hnem/thlamuan nghal char char a. A tukah chuan atang ward ah ka u te nen chuan exercise kan la ho ta alawm. Ṭawngṭaina te, thlamuanna thu te, thilpek te, ei turte ka van dawng nasa em; tun thlengin ka thinlungah in ṭhatnate ka vawng reng a ni. Kan chunga a lo thlen ve khan kan enkawl ṭhin damlote rilru leh dinhmun ka hriat chian phah em em a, a enkawltu zawka ka la ṭang zel theite hi ka lawm em em a ni. Dam takin result ṭha tak nen December 1, 2020 khan min discharge a. Ambulance-in kan in thleng min thlah thlap a, ni 5 dang mahni room-ah ka in quarantine leh thlap.
COVID kara hmangaihna
Task force-te phalna thlapa in ‘bye bye’ ṭhin te, eng chhuanlam tak rawn siam ṭhin ang maw? Covid laia ka roommate U Saii pawn a tia lawm, ‘Best boyfriend ever!’ Tunah chuan kha hmangaihna kha lo pung thur thurin, ‘best husband ever’ a ti thei ta! Ka’n Covid chiah kha chu palai hmel kan hmu vat mai alawm. U Mzi of Surgery pawh an pa kha a rawn che ṭha ṭhin viau. Hetiang sawi tur nei ve lote pawh an awm nual tho mai. Tukverh aṭanga lo thlir deuh ngawih ngawih pawl kan awm nual bawk. ‘Hmangaihna ngawt lo chu tuma engmah ba suh u.’
Great leaders maketh great nation
“Remruat lawk lova thil tih a hlawhtling duh lo, remhria an tam chuan a hlawhtling ṭhin.”–Thufingte 15:22
ZMC/SRHF kha Covid19 Dedicated Hospital Mizorama awm chhun a ni a, Covid-19 kha hruaitu ṭha nei lo ila chu tun dinhmun hi kan thleng lo vang. Kan nursing superintendent te, ward superintendent-te leh Medical Superintendent, kan Director and staff leh a lang lo lama engkim buaipuitute fak an va phu em. A bik takin kan department, Nursing-a kan pite kan tan chuan nu ang mai an ni a; kan rilṭam te, rest-na nuam kan neih lohte an hlau em em a. Covid pandemic chhung zawng khan thawktute hrehawm takin kan awm ngai lo. Sawrkar leh Health Department mai bakah, khawtlang leh kohhrante theihtawpin an ṭang tlang a, Mizoram mipui zingah ei tur nei lo leh chhuanchhama awm tumah kan hre lo a nih kha. Equipment ni se kan mamawh apiang an ngaihtuah a, Covid enkawl nana pawimawh zawng zawng an ngaihtuah kim hle a ni. PPE hnuaia scrub kan hâk tur supply kan dawnte pawh kan disinfect na lamah a chhe zo a, bân lehlam awm lo te, thlêr duaite kan ha ṭhin tih hriain, scrub hnuaia kan hâk tur liau liau seconhand bale an leite kha an va remhre em.
Hmana kan nun hlui a chul tawh hnu
October 2020 aṭanga October 2021 chhung khan kan damlo kan duat em emte mi 325 lai mai Covid-19 vangin kan chân a. Mi 325-te kha kan nu leh pa te, kan unau te, kan pi leh pu te, kan hmangaih ngawih ngawihte an ni a. Theihtawp chhuaha kan doctor fel tak takte leh keini nurse-te pawhin theihtawp tak meuh chhuah chunga kan chelh din zawh lohte an ni. Kan thinlungin a hre reng a, Covid natna vanga boral kha a va rapthlak em. An kalsan tak an chhungte tawrh kha a va na dawn tak! Kan NS madam Awmpuii pawn a fapa duat leh hmangaih em em a chân kha a ni a. ZMC/SRHF staff zawng zawngte khan kan tawrhpui em em a ni. Thihna hi kan dan rual a ni si lo. Hei erawh hi chu hre ve reng se ka va ti em, kan damlote an hun tawp an pan mek lai khan an kiangah awmin Pathian hnena hlan chungin kan kalsan ngai lo a, kan beidawnsan ngai lo tih kha. Pa ángchhungah natnate awm tawh lohnaah an awm tawh si a.
Kei min ngai lovin i liam ta maw,
Chung Pathian rûn nuam chu pan zel rawh;
Tah chuan Hmangaih Lal i han hmu ang a,
A lo chhang ang che hmangaihnain.
- Lalchhandami
Nursing Officer, ZMCH