Zûk leh hmuam sim turin ṭan i la thar ang u

Puitling zinga zuk leh hmuam ti zat zirchianna Global Adult Tobacco Survey (GATS) hi a khât tawka neih ṭhin a ni a, India ramah pawh ṭum hnih–kum 2009-2010 (GATS-1) leh kum 2016-17 (GATS-2) te neih a lo ni tawh a. Kumin May thla aṭang hian GATS-3 neih leh tura ruahman a ni. GATS-1 ah hian Mizoram chu India rama puitling zingah zûk leh hmuam ti nasa ber kan ni a, GATS-2 ah chuan tlema ziaawm deuhin, pahnihna kan ni leh a. Zuk leh hmuam ṭhat lohzia mipuite’n kan hriat chhoh zel avangin kumin zirchianna lo awm turah hian hmasawnna a awm beisei zel ang.

Global Adult Tobacco Survey-ah hian puitling zingah mei zu eng zat nge awm a, a hmuam chi leh ei chi eng zat nge awm tihte zir ṭhin a ni a. Mipui zawng zawng zir chian sen a nih loh avangin a zir chiangtute hian an duh lai lai zir chiangin, hei hi ram aiawha ngaih a ni. Tun ṭum zirchiannaah pawh hian a zir chiangtute hian khawi hmun nge an tlawh dawn a, tute nge zawhna hi an zawh ang tih hi a hriat loh a. Chuvangin kan lo inrin a, a chhanna pawh kan pek thiam viau a ngai dawn tihna a ni. Engpawhnise, zûk leh hmuam ṭhat lohzia hi mipui nawlpui hian kan hre thawkhat tawh niin a lang a, chuvangin, a hmaa zirchianna aia hma kan sawn leh zual i beisei phawt teh ang.

Mizote hi eng vanga zûk leh hmuam hi ti nge kan nih tih hi zawhna pawimawh tak a ni a. Kan pi leh pute hun lai han thlir kir chuan, mei an zûk chhan ber chu thosi leh rannung dang hnawh bo nan a ni. Kan hriat angina, kan pi leh pute kha ram hna thawk mi an ni a, loneih kha an eizawnna pui ber a ni. Hna an thawhnaah thosi leh rannung dang a tam a, chung anmahni tibuaitu hnawh bo nan chuan mipain mei/vaibel leh hmeichhiain tuibûr an zu a. Chung an thil zûk chu 'tûr' a nih avangin rannungin an bâwm duh lo a, thil ṭhaah ngaiin mipa chu vaibêl emaw, mei emaw zu turin an nu leh paten an ti ṭhin. Chutiang bawkin hmeichhia pawh tuibûr an zuktir ṭhin bawk.

Zêp nâk emaw, kan pi leh pute kha an hriatna a la tawi a, thosi leh thil dang hnawh bo nan chuan meizûk kha a ṭhat ve tho bawk si avangin khatianga ti ṭhin kha a ni a. Mahse, an hriselna erawhin a tuar tih an hre si lo. An dam rei lo a, natna chi hrang hrangin a tlakbuak sam a, tunlai angin khawl ṭha zawk hmangin enfiah ni ta se chuan, zuk leh hmuam vanga natna an tawhte kha sawi sen a ni lo ang.

Tun hnai hun eng emaw chen kal ta aṭang khan zuk leh hmuam zingah hmuam lam ti an pung nasa hle a, heng zingah hian sahdah chu a lâr ber a, a bikin hmeichhe zingah sahdah hmuam an tam hle. Sahdah hi Mizo pipute khan an hmuam kan hre ngai lem lo a, kan chhehvela hnam dang hmuam ṭhinte aṭanga kan lak chhawn a nih a rinawm. Sahdah mai bakah ei chi kuhva, zarda leh gutkha chi hrang hrang pawh hi kan chhehvel hnam dangte aṭanga kan lak chhawn niin a lang.

Heng zûk leh hmuam chi hrang hrangte’n sum leh pai min ei ral nasatzia hi ngaihtuah ringawt pawh hian a tamin state intodelh lo ber mai tan chuan a zahthlak zawk a ni. Chu mai a ni lo va, kan hriselna min tihchhiat nasatziate hi kan ngaihtuah ngai em? India rama cancer vei tamna ber state kan ni ringawt mai te hi a zahthlak a, zûk leh hmuam hi ti lo ila chuan a tam zawk hi chu kan pumpelh a rinawm. Chuvangin, ngaihtuahna thar kan put a pawimawh hle.

Zuk leh hmuam siamtu company-te lah hi an fing thiam a, mite mit la zawng tak maia an thil siamte fak mawi dan an thiam em em mai bawk si a. Heng company hrang hrangte hian min hmangaih lo va, kan sum leh pai ei chiah hi an duh chu a ni. Kumin World No Tobacco Day thupuiah pawh hian 'Unmasking the appeal' tih hman a ni a, Mizo ṭawng chuan 'Duhawmna tarlan ang hi a ni lo' emaw, "Itawmna anga tarlan hi a dik lo' tih emaw a ni awm e. Company-te lah hian ṭhalaite tana îtawm theih tur ang ber hian an dah zel bawk si a, kan do rawn a ngai ta tak zet e.

National Tobacco Control Programme, Mizoram thawktute sawi danin, zuk leh hmuam zir chian vawi khatna GATS-1 ah Mizoram chu India rama sang ber ni a, kan state-a zuk leh hmuam ti ṭhin chu 67.2% a ni. Hemi awmzia chu, mipui cheng zatva aia tamin kan taksa tana ṭha lo zuk leh hmuam kan ti tihna a ni. Chutih lai chuan, thil lawmawm deuh erawh chu GATS-2 ah chuan zuk leh hmuam ti kan tlahniam hret a, 58.7% a ni ta a. Hei hian a entir chu, mi ṭhahnemngaite hnathawh a lang a, mipuite pawhin kan bànsan nasa tih hi a ni.

Zuk leh hmuam sim tur hian thil harsa lutuk a awm lo a, a pawimawh ber chu 'tumna' a ni. Miin a tum tak tak chuan eng anga zuk leh hmuam lo ti nasa ṭhin pawh ni se a sim thei a; hemi piah lamah hian mithiam pan tur an la awm cheu bawk.

Zuk leh hmuam ti zirchianna Global Adult Tobacco Survey-3 neih turah hian eng lam nge kan hawi dawn la chiang lo mah se, a ṭha zawngin hmasawnna a awm ngei turah beisei ila. GATS vanga lan mawi tumna mai ni lovin, zûk leh hmuamin ṭul lova kan sum leh pai a ei nasatzia te, kan hriselna a tihchhiat nasatziate hre chungin, zuk leh hmuam laka fihlim turin mi tinin ṭan ila thar teh ang u.

- C.Lalhmachhuana